کتاب تحفه آینشتاین اثر ورن تیسن، ترجمه یدالله آقاعباسی، انتشارات کرگدن

هر کس در دانشگاه دوره‌ای مقدماتی از شیمی را گذرانده باشد، به‌احتمال زیاد با روش «فریتس هابر» برای تثبیت نیتروژن موجود در هوا آشناست. هابر با پژوهش‌های گسترده و مداوم در این زمینه توانست در سال ۱۹۱۸ جایزه نوبل شیمی را دریافت کند؛ افتخاری که بیش از هر چیز به دلیل نقشی بود که فرایند او در توسعه کودهای نیتروژنی و تأمین غذای جمعیت روبه‌افزایش جهان ایفا کرد. بااین‌حال، همین دستاورد علمی زمینه‌ساز تولید مواد انفجاری شد و هابر با تکمیل این ترکیبات، سهمی چشمگیر در عملیات جنگی آلمان به دست آورد. او هیچ‌گاه تصور نمی‌کرد که دستاورد علمی‌اش او را به شخصیتی منفور بدل کند؛ شخصی که به‌عنوان مسئول جنگ شیمیایی ارتش آلمان در جنگ جهانی اول شناخته شد و لقب سنگین «پدر جنگ شیمیایی» را به همراه داشت. کتاب «تحفه‌ی آینشتاین» نوشته ورن تیسن، نویسنده کانادایی، با ترجمه یدالله آقاعباسی، نمایشنامه‌ای است که مقطعی حساس از زندگی هابر را روایت می‌کند؛ زمانی که او در برابر پیامدهای گوناگون کارهای خود دچار تردید شده و برای یافتن راه گریزی تازه، به گفت‌وگو و نامه‌نگاری با دوست نزدیکش، آلبرت آینشتاین، روی می‌آورد. نویسنده این نمایشنامه، مجموعه نامه‌های مبادله‌شده میان این دو دانشمند را در مؤسسه ماکس پلانک یافته است. این نامه‌ها به‌روشنی دو نگاه متفاوت را در قبال مسئولیت اجتماعی و اخلاقی دانشمند نشان می‌دهند. انتخاب عنوان «تحفه آینشتاین» نیز معنایی عمیق و چندلایه دارد؛ چراکه واژه «تحفه» در زبان آلمانی علاوه بر «هدیه»، به معنای «زهر» هم هست. خواننده زمانی که به پایان این نمایشنامه می‌رسد، علت این نام‌گذاری و تلخی نهفته در بطن روایت را به‌خوبی درک خواهد کرد. مطالعه این اثر، هم به سبب محتوای ارزشمند و اندیشه‌برانگیزش و هم به دلیل نثر روان و ترجمه‌ای شیوا، تجربه‌ای دلنشین و فراموش‌نشدنی برای علاقه‌مندان به تاریخ، فلسفه علم و ادبیات نمایشی به همراه دارد؛ تجربه‌ای که به‌روشنی نشان می‌دهد چگونه مرز میان دانش، اخلاق و مسئولیت‌پذیری می‌تواند سرنوشت دانشمندی بزرگ را دگرگون سازد.