کتاب قرآن و علم کلام اثر محمدحسن قدردان قراملکی، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

کتاب «قرآن و علم کلام» تازه‌ترین اثر حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسن قدردان قراملکی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است. این اثر در ۵۳۶ صفحه تألیف شده و هدف اصلی آن پاسخ به این پرسش بنیادین است که: «قرآن و علم کلام چه نسبت و نقشی با یکدیگر دارند؟» به بیان دیگر، قرآن چه نقشی در شکل‌گیری و جهت‌دهی به علم کلام دارد و در مقابل، علم کلام چه تأثیری بر فهم و تبیین آموزه‌های قرآن می‌گذارد؟ در ادامه، نویسنده به مجموعه‌ای از پرسش‌های فرعی نیز پرداخته است، از جمله: نقش قرآن در تأسیس علم کلام چیست؟ قرآن چه تأثیری در ارائه منابع و روش‌شناسی این علم دارد؟ چگونه قرآن در تعریف موضوعات، طرح مسائل و وضع قواعد علم کلام مؤثر است و چه کمکی در تبیین و آسیب‌شناسی آنها می‌کند؟ همچنین نقش علم کلام در تدوین، تفسیر و تقریر آموزه‌های قرآنی چیست؟ و این علم چه سهمی در اثبات مبانی و پیش‌فرض‌های قرآنی دارد؟ مهم‌ترین امتیاز این کتاب در نوآوری آن نهفته است. نویسنده تأکید دارد که تاکنون پژوهشی جامع درباره «نقش متقابل قرآن و علم کلام» صورت نگرفته و این کتاب نخستین اثر مستقل در این زمینه به شمار می‌رود. نوآوری اثر صرفاً به انتخاب موضوع محدود نمی‌شود؛ بلکه در نحوه طرح مباحث و شیوه استدلال نیز خواننده با مطالبی تازه و تحلیلی نوین مواجه می‌شود. کتاب از دو بخش اصلی تشکیل شده است. در بخش نخست، نویسنده نشان می‌دهد که قرآن کریم با ارائه راهکارها و آموزه‌های گوناگون، نقشی بنیادین در تأسیس و تقویت علم کلام با رویکردی عقلانی ایفا کرده است. به باور مؤلف، اگر آیات مربوط به این حوزه در قرآن وجود نداشت، ممکن بود علم کلام به بهانه‌هایی همچون فاصله گرفتن از قرآن یا اهل بیت(ع) مورد بی‌توجهی قرار گیرد یا صرفاً به کلام نقلی یا حسی محدود شود. به همین دلیل، ره‌آورد این آیات را می‌توان در شکل‌گیری کلامی جامع دانست که سه بُعد نقلی، عقلی و فلسفی را در خود دارد. در بخش دوم، مؤلف به بررسی نقش علم کلام، به‌ویژه کلام عقلی، در اثبات و تبیین مبانی و آموزه‌های قرآن می‌پردازد. در این بخش، موضوعاتی چون وحیانیت، زبان‌شناختی بودن قرآن، جامعیت و جاودانگی آن تحلیل و تبیین می‌شود. این بخش نشان می‌دهد چگونه علم کلام می‌تواند با رویکردی عقلانی و استدلالی، به فهم عمیق‌تر و نظام‌مندتر از مفاهیم قرآنی یاری رساند.