کتاب اسلام و مقتضیات زمان اثر محمد سروش محلاتی، انتشارات میراث اهل قلم

کتاب «اسلام و مقتضیات زمان: بررسی نسبت دین و تحولات حیات انسانی» اثر محمد سروش محلاتی، کوششی علمی و اندیشه‌ورزانه در بازخوانی اندیشه دینی است. نویسنده با نگاهی واقع‌بینانه و ناظر بر واقعیت‌های زمانه و جامعه، و با تکیه بر منابع اصیل اسلامی، به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های روزگار ما یعنی نسبت «اسلام و اقتضائات زمان» می‌پردازد و این موضوع را با دقت و ژرف‌نگری بررسی می‌کند. زندگی بشر همواره در مسیر تکامل و توسعه مادی حرکت کرده است و این پیشرفت ظاهری، بر ابعاد فرهنگی و معنوی نیز تأثیرگذار بوده است. گرچه پیشرفت مادی، دیدگاه‌های نوینی را به ارمغان می‌آورد، اما ابزار و مولفه‌های توسعه، گاه پیامدهایی دارند که باید با معیارهای فرهنگ اصیل و ارزش‌های انسانی سنجیده شوند. اندیشمندان اسلامی بر این باورند که دین اسلام دارای پویایی و تحرک درونی است و برای مسائل جدید بشری نیز پاسخ‌هایی در خور و راهگشا ارائه می‌کند. محمد سروش محلاتی در این اثر، به پرسش‌های مهمی پاسخ می‌دهد؛ از جمله این‌که آیا برای سازگاری دین با تحولات زندگی بشر باید خود دین را متغیر دانست تا بتواند با تغییرات زمانه همگام شود؟ یا باید در برابر تحولات ایستاد تا ثبات و اصالت دین محفوظ بماند؟ آیا بهتر است دین را از حوزه مسائل اجتماعی جدا کنیم و برای آن مرزهای مشخصی قائل شویم؟ همچنین، در برابر موضوعات نوپدید باید با دیدگاه «مصلحت» برخورد کرد یا بر پایه «اجتهاد» عمل نمود؟ نویسنده در ادامه به بررسی و تحلیل موضوعاتی می‌پردازد همچون «کنترل جمعیت»، «بانکداری و بیمه»، «خمس یا مالیات»، «دیه» و «سن بلوغ دختران» و در پرتو مبانی فقهی و اصولی، نسبت دین و زمان را در این مسائل روشن می‌سازد. با گذشت بیش از سه دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، جامعه ایران شاهد تحولات و چالش‌های فراوانی بوده است. این تغییرات سبب شد نه تنها نسل جوان، بلکه نسل‌هایی که عمر خود را در راه استقرار نظامی بر پایه ارزش‌های دینی صرف کرده بودند، در برخی باورها و به‌ویژه در مسئله حضور اجتماعی دین دچار پرسش و ابهام شوند. در چنین فضایی، گروهی از باورهای خود فاصله گرفتند، عده‌ای دچار حیرت و سرگردانی شدند و برخی دیگر در جست‌وجوی راه‌حلی واقع‌بینانه برآمدند. در اصول فقه، دیدگاهی مشهور وجود دارد که بر پایه آن، هر واقعه‌ای حکمی الهی دارد. این اصل با عبارت معروف «ما من واقعة إلا و لله فیها حکم» بیان می‌شود؛ یعنی هیچ حادثه‌ای در جهان رخ نمی‌دهد مگر آن‌که برای آن حکمی از سوی خداوند وجود دارد. بر اساس این نظریه، قلمرو احکام الهی سراسر زندگی انسان را دربر می‌گیرد و هیچ واقعه‌ای از دایره شریعت بیرون نمی‌ماند. در برابر این دیدگاه، نظریه‌ای دیگر مطرح است که بر خلاف آن معتقد است، دلیلی قطعی وجود ندارد که خداوند برای هر موضوعی حکمی تشریع کرده باشد. بر پایه این نظر، قلمرو شریعت تابع بیان و تصریح الهی است؛ یعنی تنها در مواردی که خداوند امر یا نهی کرده و حکمی را واجب، حرام، مستحب یا مباح دانسته است، می‌توان از تشریع سخن گفت. در غیر این صورت، نمی‌توان با قطعیت حکم کرد که برای همه مسائل بشر، حکمی الهی وضع شده است. کتاب «اسلام و مقتضیات زمان» تلاشی است برای روشن‌سازی مرز میان ثبات دینی و تغییرات زمانه، و راهی در جهت فهمی پویا از شریعت در عصر تحولات اجتماعی معاصر.