کتاب گذشته یک توهم اثر فرانسوا فوره، ترجمه حمید هاشمی کهندانی، انتشارات کتابستان بر خط

کمتر کتاب تاریخی را می‌توان یافت که مسئله‌ای خاص از دل تاریخ را با نگاهی نظام‌مند و هدفمند به کاوش و تحلیل بگذارد. ازاین‌رو، چنین اثری نه‌تنها روایتی صرف از گذشته نیست، بلکه تلاشی است برای بررسی چگونگی رخ دادن رویدادها و کشف علل و زمینه‌های شکل‌گیری آن‌ها. کتاب «گذشته‌ی یک توهم» نوشته‌ی «فرانسوا فوره»، متفکر برجسته‌ی فرانسوی، نمونه‌ای شاخص از این‌گونه آثار است؛ اثری ارزشمند که دریچه‌ای نو بر صحنه‌ی کمونیسم در برابر دید خواننده می‌گشاید. فرانسوا فوره در این کتاب، پدیده‌ی کمونیسم را همانند توهمی همه‌گیر بررسی می‌کند. او با واکاوی دقیق شرایط اجتماعی و ایدئولوژیکی وطن اصلی این اندیشه، یعنی اتحاد جماهیر شوروی، روند شکل‌گیری، گسترش، شکوفایی و در نهایت فروپاشی این مکتب را به تفصیل توضیح می‌دهد. نویسنده در بخشی از اثر خود تأکید می‌کند که کمونیسمِ شوروی قدرت عجیبی در تسخیر تخیل انسان‌ها داشت؛ چنان‌که بسیاری توان دیدن واقعیت پشت این تفکر را از دست داده بودند. اما پرسش بنیادین اینجاست: چه عاملی سبب می‌شود که بزرگ‌ترین اندیشمندان و متفکران زمان، هم‌صدا با مردم عادی، دل در گرو چنین توهمی بسپارند و عمر و توان فکری خویش را در خدمت آن قرار دهند؟ هنر فرانسوا فوره در همین نکته نهفته است که این پرسش پیچیده و دیرنشین را با نگاهی تحلیلی و ریشه‌ای به چالشی روشن بدل می‌سازد و خواننده را گام‌به‌گام به پاسخ‌های بنیادین می‌رساند. «گذشته‌ی یک توهم» در واقع چکیده‌ای از تاریخ تحول اندیشه‌ی کمونیسم است؛ اثری که به بررسی مفاهیم کلیدی چون بورژوازی، روشنفکران ناسیونالیست و نقش یهودیان تأثیرگذار در تاریخ اندیشه‌ی اروپا می‌پردازد. فوره در این کتاب چارچوب ذهنی و ساختار فکری کمونیسم را در پیوند با رخدادهای بزرگ جهانی مانند جنگ جهانی اول، رکود اقتصادی بزرگ، جنگ داخلی فرانسه، جنگ جهانی دوم، مرگ استالین و دوره‌ی جنگ سرد ردیابی می‌کند. او با نگاهی موشکافانه، تصویری چندوجهی از سیر تحولات تاریخی و اجتماعی ارائه می‌دهد که زمینه‌ساز شکل‌گیری و دوام این مکتب بوده‌اند. در پایان، نویسنده نشان می‌دهد چگونه این نظام فکری، با وجود نتایج هولناک و دگرگونی کامل آرمان‌های اولیه، همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد، رشد می‌کند و حتی جلوه‌هایی از شکوفایی از خود نشان می‌دهد. انتخاب عنوان «گذشته‌ی یک توهم» خود حامل پیامی هشداردهنده است؛ چراکه فوره می‌کوشد به پیروان کمونیسم در قرن بیستم و پس از آن یادآور شود که این مکتب، بیش از هر چیز، برخاسته از یک توهم تاریخی است. با این حال، در صفحات پایانی کتاب، او نگرانی آشکار خود را مطرح می‌کند: آیا جهان توان آن را خواهد یافت که سرانجام از این توهم بزرگ گذر کند یا خیر؟