کتاب قلمروزدایی علم و دین اثر گریگور داوس، ترجمه جواد درویش آقاجانی، انتشارات سروش

کتاب «قلمروزدایی علم و دین» نوشتۀ گریگوری داوس، اثری برجسته در حوزۀ فلسفۀ دین است که به‌شکلی جهان‌شمول به بررسی رابطۀ میان علم و دین می‌پردازد. داوس در این اثر، رویکردهای رایج در گفت‌وگوی علم و دین را که عمدتاً مبتنی بر دیدگاه‌های غربی‌اند، نقد کرده و با ارائه‌ی نگاهی فراگیرتر، درک‌های فرهنگی گوناگون از جهان طبیعی را در نظر می‌گیرد. هدف او آن است که نشان دهد این دو حوزۀ معرفتی، یعنی علم و دین، می‌توانند در چارچوبی گسترده‌تر با یکدیگر سازگار باشند. کتاب با تعریف دقیق مفاهیم «علم» و «دین» آغاز می‌شود. پس از آن، داوس دو شیوۀ اصلی درک انسان از جهان طبیعی را از منظر تاریخی بررسی می‌کند: نخست، درک مبتنی بر نظم‌های مشاهده‌پذیر در رفتار اشیا، که اساس علم را تشکیل می‌دهد؛ و دوم، تفسیری که پدیده‌ها را نتیجۀ کنش خدایان، ارواح و آیین‌های نیاکان می‌داند. برای تبیین رابطۀ میان این دو دیدگاه، نویسنده هرکدام را در چهار بُعد تحلیل می‌کند: بُعد باورها، بُعد اهداف، بُعد نظم و نظام‌مندی، و در نهایت، بُعد تصور انسان از دانش. این رویکرد چندوجهی امکان بررسی دقیق چگونگی درهم‌تنیدگی درک‌های علمی و مذهبی در فرهنگ‌های مختلف را فراهم می‌آورد. داوس در ادامه نشان می‌دهد که تمایز روشن میان علم و دین با افزایش خودمختاری پژوهش علمی در دوران جدید پدید آمد. او بیان می‌کند که این تحول، خود زمینه‌ساز درگیری‌ها و تعارض‌های میان علم و دین شد؛ پدیده‌ای که به‌زعم او در تاریخ بشر نسبتاً تازه و نوظهور است. این کتاب همچنین با نمونه‌ها و سنت‌های گوناگون فلسفی از جمله علوم قومی، فلسفۀ چینی، کیهان‌شناسی همبستگی، فلسفۀ ارسطویی و اندیشۀ اسطوره‌ای درگیر می‌شود. حاصل این بررسی‌ها، تأکید بر این نکته است که فهم رابطۀ میان علم و دین مستلزم نگاهی فراگیر و جهان‌شمول است؛ نگاهی که از دایرۀ تنگ یک علم یا یک دین خاص فراتر رود. «قلمروزدایی علم و دین» منبعی ارزشمند برای علاقه‌مندان به فلسفۀ دین، مطالعات علمی و گفت‌وگوهای بین‌فرهنگی به‌شمار می‌آید. این اثر با نثری روشن و تحلیلی عمیق، دیدگاهی تازه به موضوعی ارائه می‌دهد که سال‌ها زیر سلطۀ روایت‌های غرب‌محور بوده است. داوس با طرح نظریات متنوع و مقایسه‌ای، تصویری جامع‌تر و دقیق‌تر از پیوند و تعامل پیچیدۀ میان علم و دین ترسیم می‌کند.