کتاب موهومات سودمند اثر شانکار ودانتام، ترجمه شهرزاد شبانی، انتشارات نشر ثالث

کتاب «موهومات سودمند» نوشته‌ی بیل مسلر و شانکار ودانتام، کاوشی ژرف و اندیشمندانه درباره‌ی نقش دوگانه و متناقض خودفریبی در زندگی انسان است. این اثر بررسی می‌کند که چگونه مغز ما، اغلب به‌شکلی ناآگاهانه، «موهومات سودمند» خلق می‌کند؛ هذیان‌هایی که بر ادراک، تصمیم‌گیری و روابط انسانی تأثیر می‌گذارند و مسیر تفکر و رفتار ما را شکل می‌دهند. مسلر و ودانتام با تلفیق روان‌شناسی، علوم اعصاب و نمونه‌های مستند از دنیای واقعی، نشان می‌دهند که این میان‌برهای ذهنی، گرچه در ظاهر غیرمنطقی به نظر می‌رسند، در واقع می‌توانند در عبور از پیچیدگی‌ها و فشارهای زندگی مدرن نقشی حمایتی داشته باشند. هر دو نویسنده با تخصص و تجربه‌ی عمیق خود – مسلر به‌عنوان روزنامه‌نگار و ودانتام به‌عنوان گزارش‌گر علمی – دیدگاهی روشن، دست‌یافتنی و گاه شگفت‌انگیز درباره‌ی فریب و خودفریبی در رفتار انسان ارائه می‌دهند. کتاب «موهومات سودمند» خواننده را دعوت می‌کند تا برداشت‌های خود را از حقیقت، باور و واقعیت بازنگری کند. نویسندگان، خودفریبی را نه نشانه‌ای از ضعف، بلکه بخشی اساسی از سرشت انسان می‌دانند. تز مرکزی این کتاب بر این باور استوار است که خودفریبی، برخلاف تصور عمومی مبنی بر مانع بودنش در مسیر تفکر منطقی، در بسیاری از موارد برای بقا، سازگاری و خوشبختی انسان ضروری است. ذهن ما مستعد تحریف واقعیت است، اما این تحریف‌ها همیشه مضر نیستند؛ گاه کارکردی سازنده دارند. نویسندگان توضیح می‌دهند که برخی از توهمات، مانند باور به توانایی‌های شخصی، حفظ امید در شرایط دشوار یا نگاه آرمانی به عزیزان، می‌توانند به افزایش تاب‌آوری و سلامت روان کمک کنند. این اثر با اتکا به پژوهش‌های علمی و مطالعات موردی گوناگون، نشان می‌دهد که خودفریبی در حوزه‌هایی چون روابط عاطفی، سیاست، تجارت و سلامت چگونه عمل می‌کند. کتاب همچنین به چگونگی فیلتر و تغییر اطلاعات توسط مغز می‌پردازد و آشکار می‌سازد که این «خطاهای ذهنی» در بسیاری مواقع نه‌تنها بی‌زیان، بلکه سودمندند؛ زیرا توانایی ما برای امید، تلاش و موفقیت را افزایش می‌دهند. بااین‌حال، نویسندگان به جنبه‌ی تاریک خودفریبی نیز اشاره می‌کنند و هشدار می‌دهند که همین تحریف‌های ذهنی می‌توانند موجب انکار واقعیت‌ها یا تداوم باورهای خطرناک شوند. بدین‌سان، کتاب میان تحسینِ رفتار تطبیقی ذهن و هشدار نسبت به آسیب‌های احتمالی آن، تعادلی دقیق برقرار کرده است. «موهومات سودمند» اثری روشنگرانه است که پیش‌فرض‌های ما درباره‌ی حقیقت و فریب را به چالش می‌کشد. نگاه مسلر و ودانتام به تمایل مغز در تحریف واقعیت، دریچه‌ای تازه به مفهوم خودفریبی می‌گشاید؛ دیدگاهی که هم به قدرت سازگارکننده‌ی ذهن در مواجهه با دنیای غیرقابل‌پیش‌بینی اذعان دارد و هم مخاطب را متوجه مخاطرات پنهان آن می‌سازد. در نهایت، نویسندگان با ترکیب بینش‌های علمی و روایت‌های جذاب، از خواننده می‌خواهند تا با نگاهی انتقادی‌تر به نقش خودفریبی در زندگی خود بنگرد. این کتاب ما را به تأمل وا‌می‌دارد که چه اندازه از باورها و واقعیت‌های ذهنی‌مان حاصل میل پنهان مغز برای محافظت از خویشتن است و چگونه این «موهومات سودمند»، برداشت ما از خویش، دیگران و جهان پیرامون را شکل می‌دهند.