کتاب دکتر محمد مصدق: سرگذشت سیاسی اثر فرهاد دیبا، ترجمه شیرین کریمی (1362)، انتشارات نشر نی

کتاب «دکتر محمد مصدق: سرگذشت سیاسی» نوشته فرهاد دیبا، اثری جامع، مستند و روشنگر است که زندگی و کارنامه یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های سیاسی تاریخ معاصر ایران را به تصویر می‌کشد. دیبا در این اثر با نگاهی دقیق و تحلیلی، زندگی، اندیشه و مبارزات محمد مصدق را بررسی کرده و ابعاد گوناگون نقش او در تحولات سیاسی قرن بیستم ایران را روشن می‌سازد. کتاب با ترسیم زمینه‌ای تاریخی آغاز می‌شود و به جزئیات دوران کودکی، تحصیلات و ورود مصدق به عرصه سیاست می‌پردازد. او که در سال ۱۲۶۱ خورشیدی (۱۸۸۲ میلادی) در خانواده‌ای بانفوذ و اهل سیاست چشم به جهان گشود، به‌تدریج از یک دولتمرد جوان و تحصیل‌کرده به شخصیتی کاریزماتیک و مدافع اصلاحات دموکراتیک بدل شد. دیبا با قلمی روان و مستند، روند رشد فکری و سیاسی مصدق را دنبال می‌کند و تصویری پویا از او به‌عنوان سیاستمداری ایده‌آل‌گرا و درعین‌حال واقع‌نگر ارائه می‌دهد. بخش اصلی کتاب به دوران نخست‌وزیری مصدق از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ اختصاص دارد؛ دوره‌ای پرچالش که با ملی‌ شدن صنعت نفت ایران به اوج خود رسید. اقدام تاریخی او برای بازگرداندن کنترل منابع ملی به دست ایرانیان، واکنش شدید قدرت‌های خارجی، به‌ویژه دولت بریتانیا، را در پی داشت. دیبا در روایت خود نشان می‌دهد که چگونه تعهد مصدق به استقلال و حاکمیت ملی، محور اصلی سیاست او و نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران شد. اثر همچنین به دیدگاه‌های مصدق درباره دموکراسی و کوشش‌های او برای تقویت نهادهای مردمی و مشروطه‌خواهانه می‌پردازد. او تلاش داشت تعادلی میان استقلال ملی و فشارهای سیاسی و اقتصادی قدرت‌های جهانی برقرار کند؛ تلاشی که دوران نخست‌وزیری‌اش را به فصلی حساس و سرنوشت‌ساز در تاریخ کشور تبدیل کرد. یکی از نقاط چشمگیر این کتاب، بررسی دقیق رویدادهای منجر به سقوط مصدق و کودتای ۱۳۳۲ است. دیبا با دقتی پژوهشی، دسیسه‌های سیاسی و نقش سازمان‌های اطلاعاتی سیا و ام‌آی‌۶ را در براندازی دولت قانونی مصدق تحلیل می‌کند و تأثیر ماندگار این واقعه را بر مسیر تاریخی ایران نشان می‌دهد. در ادامه، نویسنده به میراث سیاسی و فکری مصدق می‌پردازد؛ میراثی که با وجود شکست سیاسی‌اش، همچنان الهام‌بخش آرمان‌خواهان و مدافعان استقلال ایران است. مصدق به‌عنوان نماد ناسیونالیسم ایرانی، پایداری در برابر نفوذ بیگانگان و وفاداری به اصول دموکراسی در حافظه تاریخی ملت ایران باقی مانده است. در پایان، فرهاد دیبا در «دکتر محمد مصدق: سرگذشت سیاسی» تصویری جامع، مستند و انسانی از مصدق ارائه می‌دهد. کتاب نه‌تنها روایتی تاریخی از زندگی این رهبر بزرگ است، بلکه تحلیلی ژرف از تأثیر او بر سیاست معاصر ایران محسوب می‌شود. این زندگینامه، منبعی ارزشمند برای شناخت بهتر ریشه‌های جنبش ملی ایران و درکی عمیق‌تر از میراث ماندگار دکتر محمد مصدق بر چشم‌انداز سیاسی کشور به شمار می‌آید.