کتاب نمایش یک رویا اثر آگوست استریندبرگ، ترجمه جواد عاطفه، انتشارات مهرگان خرد

کتاب «نمایش یک رویا» نوشتۀ آگوست استریندبرگ با ترجمه و تنظیم جواد عاطفه توسط انتشارات مهرگان خرد به چاپ رسیده است. این اثر نمایشی از مهم‌ترین نمایشنامه‌های استریندبرگ به‌شمار می‌آید که با ساختاری رویاگونه و فراواقع‌گرایانه، منطق رویا را بازآفرینی می‌کند. در این نمایش، مرزهای زمان و مکان درهم می‌شکند و شخصیت‌ها در روندی سیال پدیدار، ناپدید و دوباره ظاهر می‌شوند. نمایشنامه «نمایش یک رویا» داستان دختر ایندرا، یکی از الهه‌های اساطیر هندو را روایت می‌کند که با نام زمینی «آگنس» به زمین سفر می‌کند. او در این سفر با انسان‌ها و رنج‌هایشان روبه‌رو می‌شود و درمی‌یابد که شادی همواره با اندوهی پنهان همراه است و مرز میان رویا و واقعیت در هم تنیده است. این نمایشنامه در فضایی سوررئالیستی نوشته شده و جنبه‌های فلسفی، عرفانی و روان‌شناسانه زندگی انسان را مورد واکاوی قرار می‌دهد. اثر «نمایش یک رویا» متنی پیچیده، نمادین و تأمل‌برانگیز است که به ژرفای ناخودآگاه انسان فرو می‌رود. استریندبرگ در این نمایش کوشیده فضایی خلق کند آزاد از منطق صِرف عقلانی، همانند رؤیایی که در هر لحظه میان خیال و واقعیت در نوسان است. روایت در بستری انتزاعی و خیالی جریان دارد، جایی که شخصیت‌ها از دل خاطرات، تجربه‌ها و تخیل شاعرانه زاده می‌شوند و مرزهای شناخته‌شده زمان، مکان و شخصیت‌پردازی از میان برداشته می‌شود. «نمایش یک رویا» تلفیقی از اندیشه‌های شخصی نویسنده دربارۀ روان‌شناسی، فلسفه، مذهب و هنر است. ساختار متن غیرخطی و درهم‌تنیده است و مخاطب را میان احساسات متفاوت و متناقض، از زیبایی‌های اثیری تا پریشانی‌های مالیخولیایی، در کشاکش نگه می‌دارد. همان‌گونه که در خواب، منطق آشنا از میان می‌رود، این نمایش نیز با روایت جذاب و خیال‌انگیز خود، لایه‌های پنهان ذهن انسان را می‌کاود. آگوست استریندبرگ (۱۸۴۹–۱۹۱۲)، نویسنده، نمایشنامه‌نویس و هنرمند برجستۀ سوئدی، از پیشگامان تئاتر مدرن و از چهره‌های تأثیرگذار ادبیات قرن نوزدهم و بیستم است. آثار او اغلب با نگاهی انتقادی و فلسفی به زندگی و جامعه پرداخته و همواره مرزهای واقعیت و خیال را به چالش کشیده‌اند. استریندبرگ افزون بر نمایشنامه‌نویسی، در نگارش رمان و داستان کوتاه نیز تبحر داشت و از چهره‌های خلاق و چندوجهی ادبیات اروپا به‌شمار می‌رفت. این نمایشنامه در سال ۱۹۰۱، در دوره‌ای بحرانی از زندگی شخصی و روحی استریندبرگ نوشته شد؛ زمانی که او با شکست‌های عاطفی و زناشویی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. «نمایش یک رویا» را می‌توان نقطۀ عطفی در مسیر تئاتر مدرن دانست؛ اثری که در آن شخصیت‌ها میان واقعیت و خیال سرگردان‌اند و در فضایی ساخته‌شده از خاطرات و توهمات زندگی می‌کنند. به همین دلیل، این نمایش از نخستین نمونه‌های برجستۀ سوررئالیسم در ادبیات نمایشی جهان شناخته می‌شود. شخصیت‌های «نمایش یک رویا» پیوسته دچار دگرگونی‌اند؛ گاه در هم می‌ریزند و دوباره ترکیب می‌شوند، چنان‌که مرز زمان و مکان از میان برمی‌خیزد. این نمایش الهام‌بخش کارگردانان بزرگی چون اینگمار برگمان و لارس فون تریه بوده است؛ چنان‌که فیلم «داگ‌ویل» فون تریه از این اثر تأثیر مستقیم گرفته است. نخستین اجرای صحنه‌ای این نمایش در ۱۷ آوریل ۱۹۰۷ در شهر استکهلم روی صحنه رفت؛ هرچند در ابتدا چندان با استقبال روبه‌رو نشد، اما بعدها به‌عنوان یکی از آثار شاخص تئاتر مدرن جهان شناخته شد. استریندبرگ «نمایش یک رویا» را مهم‌ترین دستاورد خود می‌دانست. این اثر با روایت آزاد و رهایی از ساختارهای معمول نمایشی، ذهنیت و تخیل را بر صحنه تئاتر جاری کرد و سهمی چشمگیر در تثبیت جایگاه سوررئالیسم در هنر نمایش داشت. با این حال، نگاه استریندبرگ به زنان در آثارش گاه جنجالی بوده است؛ زیرا در برخی دیالوگ‌ها، زنان را عامل رنج و ناکامی مردان معرفی می‌کند که این دیدگاه از سوی منتقدان فمینیست مورد نقد قرار گرفته است. نمایشنامه، متنی است که با هدف اجرا بر صحنه یا در فضاهای نمایشی دیگر نوشته می‌شود. هرچند از نظر ساختار شباهت‌هایی با فیلمنامه، رمان یا داستان دارد، اما ماهیتی مستقل و زبانی منحصر به‌فرد دارد. پیشینۀ نمایشنامه‌نویسی به دوران یونان باستان بازمی‌گردد و از آن دوران، آثار نویسندگانی چون آیسخولوس، سوفوکل و اوریپید برجای مانده است. نمایشنامه‌ها بنا بر هدف نویسنده می‌توانند ساختارهای گوناگونی داشته باشند، اما همگی به‌منزلۀ راهنمایی برای کارگردان و بازیگران در اجرای اثر عمل می‌کنند. برخی از نمایشنامه‌ها تنها برای خواندن نوشته می‌شوند و نه اجرا؛ این نوع از متون نمایشی را «کلوزِت» (Closet) می‌نامند. در میان نمایشنامه‌نویسان غیرایرانی می‌توان از آیسخولوس، سوفوکل و اوریپید از یونان باستان، ویلیام شکسپیر و هارولد پینتر از انگلستان، مولیر از فرانسه، هنریک ایبسن از نروژ، آگوست استریندبرگ از سوئد، برتولت برشت از آلمان، ساموئل بکت از ایرلند و یوجین اونیل از آمریکا یاد کرد. در میان نمایشنامه‌نویسان ایرانی نیز نام‌هایی چون بهرام بیضایی، عباس نعلبندیان، اکبر رادی، غلامحسین ساعدی، بهمن فُرسی، محسن یلفانی، نغمه ثمینی، محمد رضایی‌راد، علیرضا نادری، محمد یعقوبی، محمد رحمانیان و محمد چرمشیر جایگاه ویژه‌ای دارند.