کتاب مجمع‌الجزایر گولاگ اثر الکساندر سولژنیتسن، ترجمه احسان سنایی اردکانی، انتشارات مرکز

وقتی «ماکسیم گورکی» از اردوگاه‌های کار اجباری سیبری بازدید کرد، تا واپسین لحظه‌ها همه‌چیز چنان پیش می‌رفت که حکومت می‌خواست. اما درست در آخرین دقایق، یکی از زندانیان حقیقت را بی‌پرده پیش روی نویسنده‌ی بزرگ روس گذاشت. به گفته‌ی الکساندر سولژنستین، همان هنگام که گورکی سوار قایق شد و اردوگاه را ترک کرد، آن زندانی تیرباران شد؛ و در همان لحظه، تمام آرمان‌های انسانی‌ای که در ذهنِ شبه‌پیامبرِ شوروی شکل گرفته بود، فرو می‌ریخت. او هرگز ندانست که بهای آن فروپاشی، جانِ آن زندانی بوده است. گورکی برای بازگویی آنچه دیده بود، دیگر توان و مجال لازم را نداشت. از همین‌رو، ظهور سولژنستین و روایت‌های تکان‌دهنده‌اش از گولاگ ضرورتی تاریخی یافت و به سهمگین‌ترین شهادت‌های بشر درباره‌ی رنج انسان زیر سلطه‌ی استبداد بدل شد. در سال‌های نخستِ پس از مرگ استالین، نیکیتا خروشچف، سومین رهبر اتحاد جماهیر شوروی، کوشید با سولژنستین رابطه‌ای دوستانه برقرار کند و اجازه‌ی انتشار کتاب «یک روز از زندگی ایوان دِنیسویچ» را داد. اما هیچ‌کس تصور نمی‌کرد آنچه بر گولاگ و گولاگی‌ها گذشته، بسیار فراتر از رنج‌های ایوان دنیسویچ باشد. دوازده سال پس از انتشار آن اثر، شوکی بزرگ سراسر شوروی را فراگرفت. نسخه‌های زیرزمینی و بدون سانسور «مجمع‌الجزایر گولاگ» ـ حاصل ده سال پژوهش و گفت‌وگوی سولژنستین با بازماندگان اردوگاه‌های کار اجباری ـ در زمستان ۱۹۷۴، پنهانی میان مردم دست‌به‌دست شد. در حالی‌که مأموران کا.گ.ب در سراسر کشور به‌دنبال خوانندگان این اثر بودند، گزارش دلخراش و هوش‌ربای نویسنده‌ی برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات ۱۹۷۰، دیدگاه مردم شوروی و جهانیان را برای همیشه نسبت به هول زندگی در دوران استالینی دگرگون کرد. «مجمع‌الجزایر گولاگ» به‌عنوان تجربه‌ای بی‌بدیل در پژوهش و نگارش ادبی، فقط از نویسنده‌ای متعهد، عدالت‌خواه و باورمند به آرمان‌های اخلاقی و انسانی چون سولژنستین برمی‌آمد؛ نویسنده‌ای که وجدان بیدارش هرگز به او اجازه‌ی سکوت در برابر رنج مردمش نداد. خواندن اثر بزرگ سولژنستین در روزگار ما، یادآور این است که نباید گولاگ‌های نزدیک و دورِ زمانه‌ی خویش را در هزاره‌ی سوم از یاد ببریم. او در پیام خود هنگام دریافت جایزه‌ی نوبل ادبیات چنین هشدار داده بود: بیایید هیچ‌یک از ما فراموش نکنیم که در همین لحظه، زندانیان سیاسی بسیاری در دفاع از حقوق پایمال‌شده‌ی خود در اعتصاب غذا به‌سر می‌برند.