کتاب حظ کردیم و افسوس خوردیم اثر فاطمه معزی، انتشارات اطراف

کتاب «حظ کردیم و افسوس خوردیم» یکی از سفرنامه‌های ارزشمند دوره‌ی قاجار است که ماجرای سفر مظفرالدین‌شاه قاجار به اروپا را از نگاه دو جوان اشراف‌زاده روایت می‌کند. نویسندگان این سفرنامه میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک و دوستعلی‌خان معیرالممالک هستند؛ دو شخصیتی که سال‌ها بعد در عرصه‌ی سیاست و فرهنگ ایران جایگاهی مهم به‌دست آوردند. آنان در سفری که همراه کاروان شاه به اروپا آغاز کردند، مشاهدات و تجربه‌های خود را در دفترچه‌ای چرمی با جلد سیاه نوشتند. این دفترچه بعدها در میان اسناد به‌جامانده از خاندان معیرالممالک کشف شد و توسط پدرام خسرونژاد و فاطمه معزی گردآوری و منتشر گردید. ### میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک یکی از نویسندگان این سفرنامه، میرزاحسن‌خان مستوفی‌الممالک، فرزند مستوفی و صدراعظم ناصرالدین‌شاه بود. او علاوه بر پیشینه‌ی سیاسی خانوادگی، مالک زمین‌ها و باغ‌های گسترده‌ای در تهران قدیم محسوب می‌شد. مستوفی‌الممالک در جوانی با یکی از نوه‌های ناصرالدین‌شاه ازدواج کرد و در دوران مظفرالدین‌شاه با فروش بخشی از باغ‌های یوسف‌آباد راهی اروپا شد. او نزدیک به هفت سال در کشورهای مختلف فرنگستان سفر کرد و پس از بازگشت، به مقام‌های بزرگی همچون وزارت مالیه و ریاست وزرا دست یافت. در دوران حکومت رضا شاه نیز سه بار به ریاست دولت انتخاب شد و در تاریخ سیاسی ایران جایگاهی تعیین‌کننده پیدا کرد. ### دوستعلی‌خان معیرالممالک دومین نویسنده‌ی سفرنامه، دوستعلی‌خان اعتضادالسلطنه (معیرالممالک) بود. او از مادری شاهزاده و دختری از نسل ناصرالدین‌شاه و از پدری ثروتمند زاده شد. از کودکی به نقاشی علاقه‌مند بود و پدرش امکانات آموزش او در این زمینه را فراهم کرد. دوستعلی‌خان بعدها با دختر علی‌اصغر خان امین‌السلطان، صدراعظم وقت، ازدواج کرد و مدتی مناصب مهم دولتی به عهده داشت. با این حال، آرزوی دیرینه‌ی سفر به اروپا باعث شد از مظفرالدین‌شاه اجازه گرفته و همراه کاروان شاه به فرنگ برود. بازگشت او به ایران با فراز و نشیب همراه بود؛ مدتی به اتهام اختلاس زندانی شد و پس از آزادی، از مقام‌های سیاسی کناره گرفت. از آن پس بیشتر به نقاشی و نویسندگی روی آورد و در دوران پهلوی نام خانوادگی «معیری» را برای خود برگزید. ### محتوای کتاب «حظ کردیم و افسوس خوردیم» این کتاب در کنار روایت‌های سفر این دو جوان قاجاری، بخشی از یادداشت‌های دوستعلی‌خان که پیش‌تر در مجله‌ی یغما منتشر شده بود را نیز دربر دارد. همچنین ترجمه‌ی مطلبی از یک روزنامه‌ی فرانسوی درباره‌ی او در کتاب آورده شده است. افزون بر متن‌های تاریخی، مجموعه‌ای از تصاویر کمیاب از این دو مسافر قاجاری و خاندانشان نیز ضمیمه‌ی اثر شده است. «حظ کردیم و افسوس خوردیم» تنها یک سفرنامه نیست؛ بلکه سندی مهم از زندگی اشراف قاجار، آشنایی ایرانیان با اروپا و تأثیر مستقیم این تجربه‌ها بر شکل‌گیری سیاست و فرهنگ ایران در سال‌های بعد محسوب می‌شود.