کتاب دفتر یادداشت تریگورین اثر تنسی ویلیامز، ترجمه آراز بارسقیان، انتشارات قطره

«دفتر یادداشت تریگورین» آخرین و پر‌تکان‌ترین تلاش تئاتری تنسی ویلیامز است؛ نمایشی که نخستین‌بار در سال ۱۹۸۱ در تئاتر ونکوورِ بریتیش کلمبیا روی صحنه رفت. ویلیامز با الهام از «مرغ دریایی» (۱۸۹۵) اثر آنتون چخوف، اقتباسی آزاد و شخصی پدید آورد که در آن صدای درونی و وقار احساسی سال‌های پایانی حرفه‌اش به‌خوبی شنیده می‌شود. این نسخه بر پایه‌ی ترجمه‌ی انگلیسی آن دانیگان از سال ۱۹۶۰ بنا شده بود؛ متنی که ویلیامز آن را تحسین می‌کرد و به‌عنوان شالوده‌ی اثر تازه‌اش برگزید. ارتباط ویلیامز با نمایشنامه‌ی «مرغ دریایی» از آغاز فعالیت هنری‌اش وجود داشت، اما تنها در سال‌های پایانی زندگی و هنگام اقامت در دانشگاه بریتیش کلمبیا فرصت یافت تا آرزوی دیرینه‌اش برای بازتفسیر این متن را محقق کند. او تا واپسین روزهای عمر، حتی تا زمان مرگش در سال ۱۹۸۳، همچنان در حال بازنویسی نمایشنامه بود و اثر سرانجام در سال ۱۹۹۶ در تئاتر سینسیناتی به اجرا درآمد. این فاصله‌ی طولانی میان خلق اثر و اجرای عمومی، از وسواس فکری و پیچیدگی نگاه ویلیامز به این اقتباس خبر می‌دهد. داستان، همچنان در چارچوب آشنای جهان چخوفی پیش می‌رود؛ کنستانتین، نمایشنامه‌نویس جوانی است جست‌وجوگر احترام هنری، گرفتار در میان خودبزرگ‌بینی خانوادگی، رقابت‌های احساسی و عطش خلاقانه. در این میان، تریگورین ـ نویسنده‌ای مشهور و محبوب نینا ـ در مرکز تنش‌ها قرار دارد. با این حال، ویلیامز با دگرگون ساختن بافت روابط و شخصیت‌ها، جهان اثر را به قلمرویی تازه می‌کشاند. تریگورین در این اقتباس شخصیتی چندلایه و دوجنس‌گرا دارد و دکتر دورن نیز به چهره‌ای شهوت‌پرست و بی‌رحم بدل شده است. شدت عاطفی و فضای جنوبی آثار ویلیامز در بطن دنیای روسی چخوف می‌تپد و نمایش را به آمیزه‌ای از دو سنت نمایشیِ متفاوت و در عین حال سازگار تبدیل می‌کند. بسیاری از منتقدان و پژوهشگران، این اقتباس را اثری به‌ویژه شخصی دانسته‌اند. ویلیامز خود اعتراف کرده بود که ظرافت کنترل‌شده‌ی چخوف در تضاد با بیان خام و هیجانی اوست؛ اما همین تعارض موجب شد تا تنش‌های پنهان در متن چخوف را به درامی آمریکایی و پرطنین بدل کند و پژواکی نو از آن بیافریند. تحلیل‌هایی همچون مقاله‌ی زکری راس نشان می‌دهد که تریگورین درواقع بازتابی از خود ویلیامز است؛ نویسنده‌ای تنها، تشنه‌ی ارتباط، درگیر با محدودیت‌های اجتماعی و خلاقانه، و در جست‌وجوی معنایی تازه برای هنر در واپسین سال‌های زندگی. اجرای این نمایشنامه اندک اما تأثیرگذار بوده است. نخستین اجرای رسمی آن در سال ۱۹۹۶ در سینسیناتی توجه بسیاری را جلب کرد و در سال ۲۰۱۰ نیز فیل ویلموت در تئاتر فینبورو لندن بار دیگر آن را روی صحنه برد. واکنش منتقدان در لندن بازتاب همان دوگانگی درونی اثر بود: گروهی تغییرات ویلیامز از جمله جنسیت‌گرایی آشکار و احساسات‌گرایی شدید را جذاب توصیف کردند و گروهی دیگر آن را اغراق‌آمیز و ناسازگار با اصالت چخوف دانستند. این تضادِ دیدگاه‌ها دقیقاً ماهیت دوگانه‌ی اثر را آشکار می‌سازد؛ نمایشی که هم چهره‌ی چخوف را بازمی‌نمایاند و هم پرده از روح تنسی ویلیامز برمی‌دارد. در نتیجه، «دفتر یادداشت تریگورین» نه‌تنها وداعی شاعرانه‌ی ویلیامز با آفرینش تئاتری است، بلکه بازاندیشی جسورانه و عمیق از میراث چخوف به‌شمار می‌آید. این اثر پلی میان ظرافت روسی و شدت آمریکایی می‌سازد و همچنان به‌عنوان سندی زنده از هویت، تنهایی، اشتیاق و جست‌وجوی بی‌پایان ویلیامز برای معنا در هنر باقی می‌ماند.