کتاب علم و تمدن در اسلام اثر سید حسین نصر، ترجمه احمد آرام، انتشارات علمی و فرهنگی

چنان‌که سید حسین نصر در کتاب «علم و تمدن در اسلام» استدلال کرده است، مسلمانان نه‌تنها بخش گسترده‌ای از آثار یونان باستان را ترجمه کردند، بلکه مکتب فکری مستقل و نظام‌مند خود را نیز پدید آوردند. هدف اصلی این کتاب، توصیف علم و تمدن در جهان اسلام از قرن هشتم تا هفدهم هجری و بررسی آن در حوزه‌های گوناگون علوم، دین‌پژوهی و فلسفه است. نصر برای استحکام بخشیدن به این توصیفات، جستارهای مقدماتی و تحلیل‌های مفصل فراوانی را در سراسر کتاب ارائه می‌دهد. به باور او، علم اسلامی با هدف دستیابی به کمال معنوی و نشان دادن وحدت همه هستی شکل گرفت. مفهوم وحدت در اندیشه دانشمندان مسلمان سبب شد تا تمرکز آن‌ها بر مطالعات محدود و تخصصی کمتر باشد، زیرا اندیشمندان بزرگ، دانش را کل‌نگرانه می‌نگریستند و به همه شاخه‌های آن توجه نشان می‌دادند. این نگرش جامع، آنان را در دفاع از ایمان خود هنگام مواجهه با مناظرات مذهبی با مسیحیان و یهودیان یاری می‌کرد. مسلمانان با بهره‌گیری از منطق و استدلال یونان باستان، نه‌تنها در این بحث‌ها برتری می‌یافتند، بلکه از مسیر علم و استدلال به کمال معنوی و نزدیکی به خدا نیز دست می‌یافتند. این رویکرد در عین حال، نقطه قوت و ضعف تمدن علمی اسلامی بود. پیوند میان دانش و معنویت، زمینه‌ساز گسترش آثار علمی در چهارچوب دین شد و سبب شکوفایی تفکر اسلامی گردید. اما از سوی دیگر، همین ماهیت قدسی علم، مانعی در مسیر توسعه علمی گسترده‌تر محسوب می‌شد، زیرا علم همچنان تحت هدایت و وابسته به نیروهای مافوق طبیعی و معنوی باقی ماند. در نتیجه، ظرفیت توسعه آزاد علم در تمدن اسلامی تا حدی محدود شد. در مقابل، دیدگاه علم‌محور مسلمانان از سوی مسیحیان پذیرفته نشد و باور آن‌ها به وحی و حقایق الهی موجب شد روند پیشرفت علمی در غرب در ابتدا به کندی پیش رود. سید حسین نصر در کتاب «علم و تمدن در اسلام» با تشریح این ابعاد، تصویری ژرف از نسبت علم، ایمان و تمدن در سنت اسلامی ارائه می‌کند.