کتاب شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه اثر آرش رئیسی نژاد، ترجمه پریسا فرهادی، انتشارات نشر نی

کتاب «شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه» نوشته‌ی آرش رئیسی‌نژاد، به بررسی سیاست خارجی ایران در دوران حکومت محمدرضا‌شاه پهلوی، در ارتباط با نهادهای غیردولتی فعال در خاورمیانه می‌پردازد. نویسنده در این اثر با رویکردی تحلیلی، پویایی‌های ژئوپلیتیک و ژئوفرهنگی را که بر روابط راهبردی ایران با کردهای عراق و شیعیان لبنان تأثیرگذار بوده است، به‌دقت بررسی می‌کند. این کتاب با ساختار تاریخی تنظیم شده و هر فصل آن به یک مقطع زمانی خاص و جنبه‌ای متفاوت از سیاست خارجی غیردولتی ایران می‌پردازد. در مقدمه، رئیسی‌نژاد اهمیت نقش گروه‌های غیردولتی در سیاست منطقه‌ای ایران را توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد چرا تهران برخی از این گروه‌ها را به‌عنوان بازیگران مهم در تعاملات منطقه‌ای خود محسوب می‌کرد. در فصل نخست، نویسنده تهدیدها و فرصت‌هایی را بررسی می‌کند که حکومت پهلوی را به سمت همکاری با گروه‌هایی چون کردهای عراق و شیعیان لبنان سوق داد. سپس به مراحل اولیه‌ی سیاست خارجی غیردولتی ایران می‌پردازد و تعاملات پیش از سال ۱۳۳۷ با این نهادها را مورد تحلیل قرار می‌دهد. پس از آن، روند رسمی شدن این سیاست‌ها و شکل‌گیری روابط سازمان‌یافته با کردها و شیعیان لبنان تشریح می‌شود. بخش میانی کتاب اوج سیاست خارجی غیردولتی ایران را بازگو می‌کند؛ دوره‌ای که دولت شاه به‌طور فعال از ارتباط با گروه‌های غیردولتی برای پیشبرد اهداف ژئوپلیتیک و امنیت منطقه‌ای خود استفاده کرد. در ادامه، رئیسی‌نژاد روند تدریجی افول این سیاست‌ها را بررسی کرده و نشان می‌دهد که چگونه تغییر موازنه‌های منطقه‌ای، ظهور چالش‌های تازه و تحولات ژئوپلیتیکی باعث ایجاد فضای عدم قطعیت و بازنگری در سیاست خارجی ایران شد. در فصل‌های پایانی، نویسنده به بازه‌ی زمانی منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ می‌پردازد؛ دوره‌ای که با کاهش نفوذ سیاسی ایران بر گروه‌های غیردولتی همراه شد و سرانجام فروپاشی رژیم پهلوی را رقم زد. تحلیل این بخش، تصویری روشن از پیامدهای استراتژی‌های خارجی شاه ارائه می‌دهد. کتاب «شاه و شطرنج قدرت در خاورمیانه» منبعی ارزشمند برای علاقه‌مندان به ژئوپلیتیک خاورمیانه، سیاست خارجی ایران و مطالعات روابط بین‌الملل است. این اثر نشان می‌دهد که چگونه تعاملات ایران با گروه‌های غیردولتی سیاسی طی بیش از سه دهه، نقشی تعیین‌کننده در معادلات امنیتی و دیپلماتیک منطقه‌ای ایفا کرده و بر تحولات جهانی نیز اثر گذاشته است.