کتاب استاد محمد سیاه قلم اثر یعقوب آژند، انتشارات بایگانی

محمد سیاه‌قلم از استادان برجسته سده نهم هجری قمری است که بیش از یک قرن است نامش در میان هنرپژوهان جهان مطرح بوده و همچنان پرسش‌های بسیاری درباره زندگی و هویت او وجود دارد. آثار درخشان و شگفت‌انگیز او موجب شده پژوهشگران هنوز به نتیجه قطعی در مورد هویت واقعی‌اش نرسند. یعقوب آژند در کتاب «محمد سیاه‌قلم، هنرمندی با سه چهره» تمام دیدگاه‌ها و نظریه‌های موجود درباره این نقاش را گردآوری و به تفصیل درباره آن‌ها بحث کرده است. بر پایه این پژوهش‌ها، آژند ثابت می‌کند که محمد سیاه‌قلم یکی از هنرمندان برجسته ایرانی بوده است؛ هرچند آثار او امروزه در موزه توپقاپی‌سرای ترکیه نگهداری می‌شود و برخی تلاش کرده‌اند او را هنرمندی ترک معرفی کنند. آژند در همین کتاب به معرفی شیوه کار، سبک نقاشی و تحلیل آثار محمد سیاه‌قلم می‌پردازد. او سال‌ها پیش کتابی جیبی از همین موضوع توسط انتشارات امیرکبیر منتشر کرد تا درباره این هنرمند ناشناخته برای ایرانیان نکات تازه‌ای ارائه دهد. انتشار آن کتاب توجه پژوهشگران بسیاری را جلب نمود و زمینه‌ساز تحقیقات گسترده‌تری شد. آژند در ادامه پژوهش‌های خود با دقت فراوان کوشیده است تا چهره واقعی این استاد ایرانی را به جامعه معرفی کند؛ اینکه او که بوده، چه آثاری پدید آورده و چرا در تاریخ هنر جهان تا این اندازه مورد بحث قرار گرفته است. با گذشت زمان، دیدگاه‌های گوناگونی درباره ملیت او مطرح شد؛ عده‌ای او را ترک، برخی روس و حتی تعدادی چینی دانسته‌اند. با این حال، بر پایه اسناد تاریخی، محمد سیاه‌قلم هنرمندی ایرانی و اهل تبریز بوده است. او همراه با استادش عبدالحی به سمرقند رفت و در آنجا به فعالیت پرداخت. سپس راهی هرات شد و در دربار بایسنقر میرزا به کار ادامه داد و در همان زمان لقب «غیاث‌الدین» را گرفت. غیاث‌الدین نقاش در واقع همان غیاث‌الدین محمد است و نام کامل او «غیاث‌الدین محمد بن محمود شاه خیام» بوده است. وی در جوانی نزد بایسنقر میرزا به این لقب شناخته شد، چرا که در آن دوران نقاشان را به رسم زمان با لقب‌هایی چون «سیف‌الدین» یا «غیاث‌الدین» می‌نامیدند. آژند در کتاب خود با استناد به دو سند معتبر از منابع همان دوره، نشان داده است که نام واقعی او محمد بوده است. عنوان «استاد محمد سیاه‌قلم» نامی است که شاگردان و یارانش در زیر آثارش برای او به کار برده‌اند. کتاب «محمد سیاه‌قلم، هنرمندی با سه چهره» نخستین اثر جامع و مفصل درباره زندگی و آثار این نقاش برجسته است. محمد سیاه‌قلم از چهره‌های ماندگار و جهانی هنر ایرانی به شمار می‌رود؛ هنرمندی که با خلق تصاویری شگفت و متفاوت از زندگی روزمره انسان‌ها، جایگاهی ویژه در تاریخ نقاشی کسب کرده است.