کتاب ناتان خردمند اثر گوتهلد افرایم لسینگ، ترجمه علی اصغر حداد، انتشارات لاهیتا

کتاب «ناتان خردمند» نمایش‌نامه‌ای از گوتولد افرایم لسینگ است که در سال ۱۷۷۹ نوشته شد. این اثر یکی از پرشورترین دعوت‌نامه‌ها برای تساهل و بردباری مذهبی در تاریخ ادبیات اروپاست. نمایش‌نامه در دوران حیات لسینگ هرگز بر صحنه نرفت و نخستین بار در سال ۱۷۸۳ در تئاتر دوبلین در برلین اجرا شد. داستان کتاب در اورشلیم و در زمان جنگ صلیبی سوم می‌گذرد و روایتگر تلاش سه شخصیت اصلی است: ناتان، تاجر یهودی خردمند؛ صلاح‌الدین، سلطان روشن‌فکر و بخشنده مسلمان؛ و یک شوالیه‌ی معبد ناشناس که نماینده ایمان مسیحی است. این سه شخصیت، در کشاکش تاریخی میان یهودیت، اسلام و مسیحیت، راهی برای همزیستی، دوستی و درک متقابل می‌جویند. اصلی‌ترین مضامین نمایش‌نامه شامل دوستی، مدارا، نسبیت حقیقت الهی، نفی باور به معجزات و نیاز بنیادین انسان به گفت‌وگو و ارتباط است. رویدادها در جریان آتش‌بس جنگ صلیبی سوم (۱۱۸۹ تا ۱۱۹۲ میلادی) و در شهر اورشلیم رخ می‌دهد. در آغاز داستان، ناتان – یهودی‌ای ثروتمند و اندیشمند – پس از بازگشت از یک سفر کاری درمی‌یابد که خانه‌اش در آتش سوخته و دخترخوانده‌اش، ریچا، به‌طور معجزه‌آسایی توسط یک جوان مسیحی از شوالیه‌های معبد نجات یافته است. این شوالیه، خود، زندگی‌اش را مدیون صلاح‌الدین است؛ زیرا سلطان مسلمان اورشلیم، از میان بیست زندانی تنها او را بخشیده بود، به سبب شباهتی که با برادر فقیدش، اسد، داشت. با وجود این ظاهراً رخدادهای خوش‌یمن، ناتان خردمند با نگاهی منطقی و فلسفی، نمی‌پذیرد که این اتفاقات را به معجزه نسبت دهد و دخترخوانده‌اش ریچا را نیز از باور به دخالت فرشتگان نگهبان بازمی‌دارد. در ادامه، صلاح‌الدین که با وجود قدرت سیاسی عظیمش از نظر مالی در تنگنا قرار دارد، به توصیه خواهر واقع‌گرای خود، سیتا، تصمیم می‌گیرد ناتان، تاجر مشهور و ثروتمند اورشلیم را بیازماید. او به‌جای آنکه مستقیماً از وی درخواست وام کند، نقشه‌ای می‌چیند تا خرد و سخاوت او را محک بزند. بدین منظور، در گفت‌وگویی صمیمانه، از ناتان می‌پرسد که «کدام دین، دینِ حقیقی است؟» ناتان، که پیش‌تر از طریق دوست صوفی‌مسلکش، الحافی، از دشواری‌های مالی و بی‌پروایی اقتصادی صلاح‌الدین آگاه شده بود، به‌سرعت دام پنهان را درمی‌یابد. او تصمیم می‌گیرد به جای پاسخ مستقیم، با زبانی نمادین و از راه حکایتی فلسفی، پاسخ سلطان را بدهد؛ حکایتی که بعدها به «افسانه سه انگشتر» شهرت یافت و جوهره پیام کتاب «ناتان خردمند» را در خود دارد.