کتاب خارپشت و روباه اثر آیزایا برلین، ترجمه نجف دریابندری، انتشارات بایگانی

کتاب «خارپشت و روباه» با زیرعنوان «درباب نگاه تولستوی به تاریخ»، مقاله‌ای از فیلسوف برجسته، آیزایا برلین، است که نخستین‌بار در سال ۱۳۳۲ خورشیدی (۱۹۵۳ میلادی) به صورت کتاب منتشر شد. این اثر یکی از مشهورترین و پرخواننده‌ترین نوشته‌های برلین به شمار می‌رود؛ هرچند خود او آن را بیش‌تر نوعی بازی فکری می‌دانست تا یک نظریه‌ی جدی فلسفی. عنوان کتاب از جمله‌ای منسوب به آرخیلخوس، شاعر یونان باستان، گرفته شده است: «روباه چیزهای بسیاری می‌داند، اما خارپشت تنها یک چیز بزرگ را می‌داند.» برلین از این تمثیل برای دسته‌بندی نویسندگان و متفکران بهره می‌گیرد. در نگاه او، «خارپشت‌ها» کسانی‌اند که جهان را از دریچه‌ی یک ایده‌ی بنیادین و تعیین‌کننده می‌فهمند، در حالی که «روباه‌ها» با اتکا به تجربه‌های متنوع و گوناگون، تصویر پیچیده‌تری از جهان در ذهن دارند و نمی‌توان حقیقت را برای ایشان در یک مفهوم واحد خلاصه کرد. برلین این تقسیم‌بندی را به شکلی خلاقانه در تحلیل نظریه‌ی تاریخ لئو تولستوی به کار می‌برد؛ به‌ویژه در رمان بزرگ «جنگ و صلح». به باور او، تولستوی از نظر توانایی‌های هنری و روایت‌پردازی بیشتر به روباه شباهت دارد، اما از نظر باورهای فلسفی و اخلاقی به خارپشت نزدیک است. همین دوگانگی میان نبوغ هنری گسترده‌ی تولستوی و اعتقادات عمیق و مطلق‌گرای او بود که به گفته‌ی برلین، در سال‌های پایانی زندگی نویسنده، رنج و تناقض درونی شدیدی را باعث شد. تأثیر مقاله‌ی «خارپشت و روباه» به حوزه‌های فراتر از فلسفه محدود نشد. در عرصه‌ی مدیریت و تجارت، جیمز سی. کالینز در کتاب مشهور خود «از خوب به عالی» از استعاره‌ی خارپشت برای توضیح رویکردی متمرکز در موفقیت کسب‌وکارها استفاده کرد و نشان داد که تمرکز بر یک اصل بنیادین، از پراکندگی و اتلاف انرژی جلوگیری می‌کند. همچنین فیلیپ ای. تتلاک، استاد برجسته‌ی روان‌شناسی سیاسی، در پژوهش‌های خود درباره‌ی دقت پیش‌بینی‌های کارشناسان سیاسی و اقتصادی، از همین تقسیم‌بندی برلین میان خارپشت‌ها و روباه‌ها بهره فراوان برده است. در نتیجه، «خارپشت و روباه» نه‌تنها متنی تأثیرگذار در فلسفه و نظریه‌ی تاریخ به شمار می‌آید، بلکه اثری الهام‌بخش در علوم اجتماعی، روان‌شناسی سیاسی و حتی مدیریت نیز بوده است. راز ماندگاری این اثر در آمیزه‌ای از سادگی و ژرفای اندیشه آن نهفته است؛ جایی که خواننده را وا‌می‌دارد تا جایگاه خود را در طیف میان خارپشت و روباه بیابد و ارزش هر دو شیوه‌ی اندیشیدن را در جست‌وجوی دانش درک کند. این کتاب آیزایا برلین همچنان به‌عنوان یکی از متون کلیدی در اندیشه‌ی معاصر شناخته می‌شود و به دلیل پرداختن به پرسشی بنیادین درباره‌ی شیوه‌های فهم جهان، جایگاهی ویژه در حافظه‌ی فکری و فلسفی دارد.