کتاب شرحی بر نقد عقل محض اثر پل گایر و آلن و.وود، ترجمه کسری حاتم پوری، انتشارات ققنوس

کتاب «نقد عقل محض» اثر امانوئل کانت، فیلسوف برجستهٔ آلمانی، یکی از مهم‌ترین آثار فلسفهٔ مدرن و تلاشی بنیادین برای تعیین حدود و مرزهای متافیزیک است. این اثر که به‌عنوان «نقد اول کانت» شناخته می‌شود، آغازگر سه‌گانهٔ مشهور اوست و پس از آن دو کتاب «نقد عقل عملی» (۱۷۸۸) و «نقد قدرت حکم» (۱۷۹۰) نگاشته شدند. کانت در مقدمهٔ چاپ نخست کتاب، هدف خود از نگارش آن را «نقد نیروی عقل به‌طور کلی، با توجه به تمام دانشی که ممکن است مستقل از هر تجربه حاصل شود» بیان می‌کند. او تأکید دارد که مقصود اصلی‌اش رسیدن به تصمیمی قطعی دربارهٔ «امکان یا عدم امکان متافیزیک» است. در اینجا واژهٔ «نقد» نه به معنای متعارف و محاوره‌ای، بلکه در معنای دقیق فلسفی و تحلیلی آن، یعنی بررسی نظام‌مند توانایی‌ها و حدود عقل، به‌کار رفته است. پایه‌های نظری «نقد عقل محض» بر دستاوردهای فیلسوفان تجربه‌گرا مانند جان لاک و دیوید هیوم، و نیز فیلسوفان خردگرا همچون گوتفرید ویلهلم لایب‌نیتس و کریستین وولف استوار است. کانت با بهره‌گیری از آرای آنان، اما فراتر از آن‌ها، دیدگاه‌های نوینی دربارهٔ ماهیت مکان و زمان ارائه می‌کند. او می‌کوشد پاسخی منطقی برای شکاکیت هیوم دربارهٔ رابطهٔ علت و معلول و همچنین تردید رنه دکارت در باب امکان شناخت جهان خارج بیابد. راه‌حل کانت در چارچوب نظریهٔ «ایدئالیسم استعلایی» ارائه می‌شود. بر اساس این دیدگاه، اشیا به‌عنوان «پدیدارها» یا نمودهایی در حوزهٔ تجربه ظاهر می‌شوند، نه به‌عنوان «اشیای فی‌نفسه». کانت اشیای خارجی را صرفاً «بازنمایی‌هایی در ذهن» می‌داند و مکان و زمان را «اشکال شهود حسی انسان» می‌خواند؛ یعنی آن‌ها ویژگی‌های ذاتی اشیا نیستند، بلکه شیوهٔ درک ما از واقعیت‌اند. به باور کانت، این تمایز میان پدیدار و شیء فی‌نفسه است که امکان دانش پیشینی را فراهم می‌سازد؛ دانشی که پیش از هر تجربهٔ حسی وجود دارد. زیرا از نظر او، اشیا به‌عنوان پدیدار باید با ساختار ادراک و شناخت انسانی هماهنگ باشند. از این‌رو، انسان قادر است پیش از مواجههٔ تجربی، برخی از ویژگی‌های کلی عالم را بشناسد. کانت گونه‌ای از دانش را که مستقل از تجربه و مبتنی بر عقل ناب است، «پیشینی» می‌نامد و دانشی را که از رهگذر تجربه به دست می‌آید، «پسینی». بدین‌ترتیب، «نقد عقل محض» پژوهشی است دربارهٔ مرزهای توان عقل بشر؛ تلاشی برای پاسخ به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های فلسفه: آیا متافیزیک، به‌عنوان دانشی عقلانی و مستقل از تجربه، ممکن است یا نه؟