کتاب ایران کجاست ایرانی کیست

اهلیت مفهومی نیست که بر اثر اراده یا تصمیم فردی و گروهی، به شکل فرمایشی ایجاد شود یا از میان برود. اهلیت زمانی معنا می‌یابد که جامعه‌ای در محیطی مشخص، روزگاری طولانی را سپری کرده باشد. هرچه این همنشینی دیرپاتر و عمیق‌تر باشد، دانایی در آن جامعه غنا می‌یابد و به همان میزان، افراد آن اجتماع «کسانی» می‌شوند ممتاز از دیگران و سرزمینشان «جایی» می‌گردد متمایز از دیگر سرزمین‌ها. طبیعی است که سرزمین‌های جوان و ناپخته، از غنای دانایی برخوردار نباشند و در آن‌ها اهلیت ریشه ندوانده باشد. در کشورهایی که سابقه حیات در آن‌ها کوتاه است و بقای زندگی در آن‌ها به یمن فناوری‌های مدرن ممکن شده، هرچند قدرتمند یا مرفه باشند، مفهوم اهلیت مصداق ندارد؛ در چنین جوامعی بهتر است از «شهروندی» یا «تابعیت» سخن گفت، نه از اهلیت. ایران از جمله سرزمین‌هایی است که استمرار طولانی حیات در آن، دانایی ویژه‌ای پدید آورده است. مردم این دیار به سبب برخورداری از چنین دانایی، هویتی روشن و متمایز یافته‌اند. ایران سرزمینی خشک و کم‌جاذبه است؛ نه منابع نقد و سرشار دارد و نه اقلیمی هموار و دل‌انگیز. در حالی که شرایطی مشابه در دیگر نواحی کره خاکی موجب خالی‌ماندن آن سرزمین‌ها از سکنه شده است، ایرانیان به مدد دانایی و فرهنگ دیرپای خویش، این سرزمین را زیست‌پذیر کرده‌اند. دانایی در مقیاس جامعه و سرزمین، همان نقشی را دارد که ژنوم در مقیاس سلولی ایفا می‌کند؛ با آنکه وجوه اشتراک فراوانی میان جوامع انسانی وجود دارد، همین تفاوت‌های دانایی سبب تمایزهای چشمگیر میان ملت‌ها شده است. بسیاری از صاحب‌نظران که وجود بعدی فراتر از زیست‌شناسی یا مادون الهی برای انسان و جامعه قائل نیستند، این تفاوت‌ها را بی‌اهمیت می‌دانند؛ اما موضوع این کتاب دقیقاً تأمل در همین تمایزهاست. ما بر این باوریم که تفاوت‌های محیطی، نه تنها موجب تفاوت‌های زیستی میان آدمیان شده است، بلکه سبب پدید آمدن کیفیت‌های گوناگون دانایی و در نتیجه خلق عوالم متفاوت انسانی گردیده است. جوامع بر پایه همین تفاوت‌ها، مسیر ویژه خود را در تاریخ می‌پیمایند و وجوه افتراقشان، بر وجوه اشتراکشان در تمامی زمینه‌ها سایه می‌افکند.