کتاب دفترچه خاطرات شانزده زن ایرانی اثر نوشین احمدی خراسانی، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان

کتاب «دفترچه خاطرات شانزده زن ایرانی» نوشتهٔ نوشین احمدی خراسانی با همکاری جمعی از زنان و با رویکردی فمینیستی، توسط نشر روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده است. این اثر حاصل یک پروژهٔ تاریخ شفاهی است که در آن گفته‌های گروهی از زنان دربارهٔ زندگی روزمره، تجربیات شخصی و چالش‌های اجتماعی‌شان گردآوری شده است. از میان ۲۵ زنی که طی سال‌های گذشته با آن‌ها مصاحبهٔ تاریخ‌شفاهی انجام شده بود، شانزده گفت‌وگو انتخاب و در این کتاب منتشر شده است. زنان مصاحبه‌شونده متولد سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۳۱۰ خورشیدی‌اند و جالب آن‌که بیش از نیمی از آن‌ها، یعنی ۹ نفر، در فاصلهٔ ده‌سالهٔ میان ۱۲۹۲ تا ۱۳۰۰ به‌دنیا آمده‌اند. بر اساس اطلاعات کتاب، خانم میرزاده نظیفی‌حریری در سال ۱۲۹۰ متولد شده است؛ خانم بتول منجیلیان (سلطان‌محمدی) در ۱۲۹۱، خانم شهربانو ضرابی (شهربانو پرورش) در ۱۲۹۲، خانم لعل فیروزگر و خانم عفت صفاکیش در ۱۲۹۴، خانم مریم سلطانی در ۱۲۹۵، خانم اشرف‌الملوک مصاحب (خواهر شمس‌الملوک مصاحب) و خانم عزیزه شیبانی (دختر فروغ آذرخشی) در ۱۲۹۶، خانم خدیجه مقدم در ۱۲۹۷، خانم عذرا ارشدی در ۱۳۰۰، خانم قدسیه عماد (نوهٔ ماهرخ گوهرشناس) در ۱۳۰۲، خانم معصومه سهراب (مافی) در ۱۳۰۴، خانم فاطمه کیوان (قوالو) در ۱۳۰۶، خانم پوراندخت شجیعی در ۱۳۰۸، خانم اقدس نیرومندزاده در ۱۳۱۰ و خانم اعظم سپهرخادم نیز در همان سال ۱۳۱۰ به دنیا آمده‌اند. تمامی این زنان هنگام انجام مصاحبه در تهران زندگی می‌کردند، اما زادگاه و محل رشد آن‌ها با یکدیگر متفاوت بوده است: دوازده نفر در تهران، دو نفر در مشهد، یک نفر در گرگان و دیگری در اصفهان پرورش یافته‌اند. بیشتر زنان مصاحبه‌شونده در دورانی متولد شدند که جامعهٔ ایران در حال گذار فرهنگی از ارزش‌های سنتی و موروثیِ امت‌گرایی به ارزش‌ها و معناهای مدرن دولت‌ملت بود. به‌عبارتی، آنان در زمانی رشد کردند که ایران در دهه‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ خورشیدی (مصادف با سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۰ میلادی) در مرحلهٔ دوم گفتمان مدرنیته و دوران ملت‌سازی قرار داشت. در این دوره، آرمان‌های مشروطه‌خواهان حول محور آزادی، استقلال و ملیت شکل گرفت و انتقال ایران از جامعه‌ای وابسته و سنتی به دولتی مدرن و مستقل دغدغهٔ اصلی روشنفکران و فعالان سیاسی محسوب می‌شد. این شانزده زن در بستر همان تغییرات اجتماعی و فکری پرورش یافته‌اند. بسیاری از خانواده‌های آن‌ها با آزادی‌خواهان و فعالان انقلاب مشروطه ارتباط یا خویشاوندی داشته‌اند. در خاطرات‌شان از زنان پیشرو و نامداری یاد می‌کنند که از نخستین بنیان‌گذاران مدارس دخترانه در ایران بوده‌اند و در دوران مشروطیت نیز نقشی فعال داشته‌اند. حضور و یادآوری این چهره‌ها در روایت‌های آنان نشان می‌دهد که این نسل، وارث میراث فکری و اجتماعی فمینیست‌های اولیهٔ ایران و ارزش‌های برآمده از انقلاب مشروطه است؛ نسلی که در بستر همان حرکت تاریخی، رشد یافت و هویت زن ایرانی مدرن را شکل داد.