کتاب تاریخ جهانگشای جوینی اثر عطاملک جوینی، ترجمه حبیب الله عباسی، انتشارات زوار

کتاب «تاریخ جهانگشای جوینی» اثر «علاءالدین عطاملک محمد جوینی» یکی از برجسته‌ترین منابع تاریخی درباره‌ی حمله مغول و روایتگر یکی از تاریک‌ترین دوران‌های تاریخ ایران است. جوینی در این اثر سترگ، تصاویری دقیق و تأمل‌برانگیز از ویرانی‌ها، دگرگونی‌ها و مقاومت‌ها در دوران یورش مغول ارائه می‌دهد. در فصل نخست، نویسنده به توصیف شیوه‌ی زندگی، آداب و رسوم مغول‌ها می‌پردازد و سپس با دقت روند اتحاد قبایل پراکنده و چگونگی شکل‌گیری ساختار نظامی منظم چنگیزخان را بیان می‌کند؛ ساختاری که زمینه‌ساز موفقیت‌های بعدی این فرمانروای بزرگ شد. پس از آن، روایت به حادثه‌ی قتل بازرگانان مغول به‌دست مرزبانان خوارزمشاهی و حمله‌ی شدید چنگیزخان برای خون‌خواهی آنان می‌رسد؛ حمله‌ای که موجب غارت، ویرانی و کشتار بی‌سابقه در بزرگ‌ترین و آبادترین شهرهای ایران شد. «عطاملک جوینی» در توصیف خود از فجایع، اشاره می‌کند که مغول‌ها شهرهای نیشابور و مرو را به خاک و خون کشیدند و از میلیون‌ها نفر جمعیت آن دو شهر، تنها شمار اندکی در برخی مناطق باقی ماندند. وجه برجسته و متمایز کتاب آن است که مؤلف ترس و هول وقایع را چنان زنده به تصویر می‌کشد که لرزه بر اندام مخاطب می‌افکند. جوینی در ادامه‌ی روایت، نگاه خود را به گذشته معطوف می‌کند و به تشریح نحوه‌ی استقرار قدرت خوارزمشاهیان و سرنگونی سلجوقیان می‌پردازد. همچنین تصویری جذاب از ایستادگی و دلاوری جلال‌الدین خوارزمشاه در برابر سپاه مغول ارائه می‌دهد؛ مقاومتی پرشور که با بهره‌گیری از هوش، سرعت عمل و استراتژی‌های چریکی، مشکلات فراوانی برای سپاه مغول پدید آورد. در بخش‌های پایانی، مؤلف روند فتوحات مغول را در دوره‌ی سلطنت منکو قاآن، برادرش هلاکو، و سپس نوادگان و جانشینان چنگیزخان دنبال می‌کند تا به واقعه‌ی سقوط خلافت عباسی می‌رسد؛ خلافتی که حتی «محمود غزنوی» با تمام شکوه و جلال خود، اعتبارش را از آن می‌گرفت، اما سرانجام در برابر مغولان فروپاشید. کتاب در نهایت با بحثی جامع درباره‌ی باورها و اعتقادات اسماعیلیان و چگونگی ظهور و استقرار آنها در ایران، پیش از نابودی‌شان به‌دست هلاکوخان، به پایان می‌رسد.