کتاب مرگ من اثر لیزا تاتل، ترجمه آرش افراسیابی، انتشارات بیدگل

رمان «مرگ من» نوشته‌ی لیزا تاتل، اثری کوتاه اما پرطنین است که نخستین‌بار در سال ۱۳۸۳ (۲۰۰۴ میلادی) منتشر شد و در اکتبر ۱۴۰۲ (۲۰۲۳ میلادی) بازنشر گردید. بازگشت این کتاب به بازار صرفاً یک تجدید چاپ ساده نیست، بلکه بازشناسی دوباره‌ی اثری است که در مرز میان وحشت روان‌شناختی، ادبیات فمینیستی و تأملی هنری قرار دارد. لیزا تاتل، نویسنده‌ی اسکاتلندی‌ـ‌آمریکایی، از دهه‌ی ۱۹۷۰ میلادی در ژانرهای گمانه‌زنانه، فانتزی و داستان‌های فمینیستی جایگاهی شناخته‌شده دارد. او با همکاری جرج آر.آر. مارتین در رمان «Windhaven» و با مجموعه‌داستان‌های کوتاه تأثیرگذارش توانست امضایی منحصربه‌فرد در ادبیات معاصر جهان کسب کند. رمان «مرگ من» نیز امتداد همان دغدغه‌های فکری تاتل است؛ ترکیبی از کندوکاوی روان‌شناختی و نگاهی انتقادی به جایگاه فراموش‌شده‌ی زنان در تاریخ هنر و ادبیات. داستان حول محور نویسنده‌ای بی‌نام می‌چرخد که پس از مرگ همسرش نه‌تنها با سوگی سنگین، بلکه با ناتوانی در خلق اثر روبه‌رو می‌شود. او پیشنهاد نوشتن زندگینامه‌ی هلن رالستون ـ نویسنده و هنرمندی مهجور که به‌واسطه‌ی نقاشی رازآمیزش با عنوان «سیرسه» شناخته می‌شود ـ را می‌پذیرد. این مأموریت در ظاهر فرصتی تازه برای بازگشت به نوشتن است، اما پرتره‌ی رالستون با عنوان «مرگ من» که برای نمایش عمومی بیش از اندازه آزاردهنده تلقی می‌شود، آغازگر پیوندی وهم‌آلود میان زندگی این دو زن است. در روند روایت، مرز میان پژوهش ادبی و تجربه‌ی شخصی کمرنگ می‌شود. هرچه نویسنده بیشتر در زندگی رالستون فرو می‌رود، شباهت‌های هویتی و همزمانی‌های شگفت‌انگیز میان آن دو آشکارتر می‌گردد. محور پرسش داستان نیز دگرگون می‌شود: آیا این زندگینامه در حقیقت درباره‌ی هلن رالستون است یا درباره‌ی خودِ راوی که در میانه‌ی اندوه و بحران هویت خویش سرگردان مانده است؟ نثر تاتل در آغاز ساده و محاوره‌ای است، اما به‌تدریج به ابهامی نگران‌کننده و فضایی سنگین و وهم‌انگیز می‌رسد. منتقدان این تغییر لحن را «آمیخته‌ای از شفافیت روزمره و سایه‌ای شبح‌گون» دانسته‌اند. همین ویژگی باعث شده رمان «مرگ من» هم به‌عنوان اثری در ژانر وحشت روان‌شناختی و هم به‌عنوان مراقبه‌ای ادبی درباره‌ی حذف و حاشیه‌نشینی زنان در تاریخ هنر مورد توجه قرار گیرد. بازخورد خوانندگان معاصر نیز دوگانگی جالبی را آشکار می‌کند: برخی این اثر را «ظریف، کم‌اهمیت‌نما، اما عمیق و هولناک» می‌دانند و گروهی دیگر آن را «رمانی کوتاه و ژانر‌محور که مرز میان واقعیت، خیال، تاریخ هنر و امر ماورایی را درمی‌نوردد». پایان‌بندی کتاب، که ساختار روایت را در چارچوبی تازه بازتعریف می‌کند، از سوی بسیاری ستوده شده، هرچند گروهی آن را تعمداً مبهم و فراداستانی تعبیر می‌کنند. اهمیت بازنشر «مرگ من» در این نکته نهفته است که یادآور نویسندگانی است که شاید سال‌ها در حاشیه مانده‌اند، اما آثارشان هنوز توان گفت‌وگو با دغدغه‌های زمانه‌ی ما را دارند. در جهانی که مرز میان خاطره و واقعیت، روایت و حقیقت، فردیت و بازنمایی همواره زیر سؤال می‌رود، این رمان بار دیگر صدایی طنین‌افکن و معاصر یافته است. در نهایت، لیزا تاتل در «مرگ من» داستانی می‌آفریند که هم خوانشی روان‌شناختی از سوگ و بحران هویت است و هم بازاندیشی در موقعیت زنان در ادبیات و هنر. این رمان کوتاه، با فضایی وهم‌آلود و لحنی تأثیرگذار، همچون آینه‌ای تیره اما روشن‌گر، خواننده را وادار می‌کند تا پیوند میان نویسنده و سوژه، زندگی و افسانه را از نو ببیند و بازفهمی تازه از خلاقیت، مرگ و حافظه‌ی زنانه به دست آورد.