کتاب در باب شهروند اثر توماس هابز، ترجمه یاشار جیرانی، انتشارات فرهنگ نشر نو

کتاب «درباب شهروند» از آثار بنیادین و کلاسیک فلسفه‌ی سیاسی به شمار می‌آید که به قلم توماس هابز نگاشته شده و نخستین‌بار در سال ۱۶۴۲ منتشر گردید. این اثر را می‌توان مقدمه‌ای بر شاهکار بعدی هابز، یعنی «لویاتان»، دانست؛ چراکه دربردارنده‌ی چکیده‌ای از مفاهیم و نظریات آن کتاب است. هابز در این اثر به تحلیل ماهیت جامعه‌ی انسانی و نظام حکومتی پرداخته و شرایطی را توضیح می‌دهد که تشکیل جامعه‌ی مشترک‌المنافع را ضروری می‌سازد. او همچنین اصولی را به‌عنوان بنیان‌های یک جامعه‌ی پایدار، منصف و عادلانه معرفی می‌کند. این کتاب شامل چهارده فصل است که هر یک به جنبه‌ای از فلسفه‌ی سیاسی و اجتماعی هابز می‌پردازد. در ادامه، مروری بر فصل‌های نخست آن آمده است: **فصل نخست: وضعیت انسان بدون جامعه‌ی مدنی** هابز بحث خود را با بررسی وضعیت طبیعی انسان آغاز می‌کند؛ وضعیتی فرضی و پیش از پیدایش هرگونه جامعه‌ی مدنی. او در نقد فلسفه‌ی کلاسیک یونان، به‌ویژه دیدگاه ارسطو که انسان را ذاتاً حیوانی اجتماعی می‌دانست، استدلال می‌کند که انسان‌ها در حالت طبیعی به‌صورت ذاتی اجتماعی نیستند، بلکه بر پایه‌ی «صیانت ذات» عمل می‌کنند و در پی بقای خودند. **فصل دوم: قانون طبیعی در باب قراردادها** هابز مفهوم «قوانین طبیعی» را معرفی می‌کند؛ قوانینی که از طریق عقل کشف می‌شوند و هر آنچه را که موجب نابودی یا زیان زندگی است، منع می‌نمایند. او نخستین قانون طبیعی را جست‌وجوی صلح برای حفظ خود می‌داند و قانون دوم را واگذاری بخشی از حقوق فردی در برابر تضمین متقابل از سوی دیگران توصیف می‌کند. **فصل سوم: سایر قوانین طبیعی** در این فصل، هابز بر بسط قوانین طبیعی تمرکز دارد و پایبندی انسان‌ها به قراردادها و پیمان‌های خود را اساس نظم اجتماعی معرفی می‌کند. از دید او، جامعه زمانی شکل می‌گیرد که افراد با رضایت خود از بخشی از آزادی خویش چشم‌پوشی کنند و برای امنیت و ثبات جمعی، اقتدار یک حاکمیت مشترک را بپذیرند. **فصل چهارم: قانون طبیعی، قانونی الهی است** هابز عقیده دارد که قوانین طبیعی لزوماً الهی نیستند، بلکه وجود آن‌ها برای کارکرد درست جامعه ضرورت دارد. او تأکید می‌کند که قوانین بشری از نیاز به مهار رفتارهای انسانی و تأمین خیر عمومی سرچشمه می‌گیرند. **فصل پنجم: علل و شیوه‌ی شکل‌گیری نخستین حکومت مدنی** در این بخش، هابز به ماهیت رقابت‌جویانه و منفعت‌طلب انسان می‌پردازد؛ امری که به‌زعم او علت اصلی ظهور دولت‌ها و نهادهای سیاسی است. این نهادها برای حفظ نظم اجتماعی و جلوگیری از هرج‌ومرج ناشی از تمایلات طبیعی انسان‌ها ایجاد می‌شوند. در فصل‌های بعدی، هابز به بررسی اشکال گوناگون حکومت، حقوق و وظایف اربابان و بردگان، جایگاه والدین در ارث فرزندان، و تطبیق اندیشه‌های خویش با کتاب مقدس و سایر قوانین مدنی می‌پردازد. در مجموع، نگاه هابز به جهان و انسان نگاهی واقع‌گرایانه است. او انسان را موجودی منفعت‌طلب می‌داند که در تعارض منافع به‌سادگی می‌تواند به هم‌نوع خود آسیب برساند. از دید هابز، همین ویژگی ذاتی انسان است که ضرورت وجود دولت مقتدر را توجیه می‌کند. کتاب «درباب شهروند» اثری است که نه‌تنها برای پژوهشگران فلسفه‌ی سیاسی، بلکه برای علاقه‌مندان به موضوع جامعه‌ی مدنی و نظریه‌ی دولت نیز جذاب و آموزنده است. این کتاب پلی میان فلسفه‌ی کلاسیک و اندیشه‌ی مدرن محسوب می‌شود و درک آن برای فهم بنیان‌های حکومت و اخلاق اجتماعی اهمیت فراوانی دارد.