کتاب حافظ اثر بهاءالدین خرمشاهی، انتشارات ناهید

در این کتاب، نویسنده با تمرکز بر شاعر پرآوازه ایرانی، خواجه حافظ شیرازی، به بررسی افکار و اندیشه‌های او در زمینه‌های گوناگون فلسفه، عرفان، سیاست و دین می‌پردازد. همچنین، دوران زندگی، سبک شعری، آموزه‌ها و دو پیام بنیادین او، یعنی عشق و رندی، مورد مطالعه قرار گرفته است. خواجه شمس‌الدین محمّد بن بهاءالدین محمّد حافظ شیرازی (۷۲۷ – ۷۹۲ هجری قمری)، مشهور به لسان‌الغیب، ترجمان‌الاسرار، لسان‌العارفان و ناظم‌الاولیا، از بزرگ‌ترین شاعران فارسی‌گوی ایران است. بیشتر سروده‌های او در قالب غزل است و گفته می‌شود که حافظ به سبک سخن‌پردازی خواجوی کرمانی گرایش داشته و شباهت اشعارش با او زبانزد بوده است. حافظ شیرازی را از اثرگذارترین شاعران بر شعر فارسی پس از دوره خود می‌دانند. در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی، اشعار او به زبان‌های اروپایی ترجمه شد و نامش به محافل ادبی غرب نیز راه یافت. هر سال در روز بیستم مهرماه، مراسم بزرگداشت حافظ در آرامگاه او در شیراز، با حضور پژوهشگران و علاقه‌مندان از سراسر جهان برگزار می‌شود. در تقویم رسمی ایران نیز این روز به نام «روز بزرگداشت حافظ» ثبت شده است. گفته‌اند که حافظ در سال‌های نوجوانی و آغاز جوانی شاگرد نانوا بوده و از نسخه‌های خطی نیز رونوشت‌برداری می‌کرده است. اطلاعات موجود دربارهٔ دوران تحصیل و تدریس او عمدتاً از اشاره‌های خودش در اشعارش و مقدمهٔ کوتاهی است که محمد گلندام دربارهٔ او نوشته است. حافظ در اشعار خود از حضور در مدرسه، چهل سال تحصیل علم و فضل، درس‌های صبحگاهی و حفظ کامل قرآن بر پایهٔ قرائت‌های گوناگون یاد کرده است. آوازهٔ حافظ به حدی بود که حاکمان سرزمین‌های دور و نزدیک او را به حضور می‌طلبیدند. وی در طول زندگی با بسیاری از سلاطین، بزرگان، عالمان، ادیبان و شاعران معاشرت داشت و در احوال صوفیان و درویشان عصر خود نیز آگاه بود؛ اما هیچ‌گاه به هیچ‌یک از این گروه‌ها نپیوست. حافظ بیش از هر چیز، ریاکاری و مردم‌فریبی را نکوهش می‌کرد و در اشعارش همواره به اهل تظاهر می‌تاخت. مکتب حافظ مبتنی بر مفهوم «رندی» است. «رند» و «رندی» بنیادی‌ترین اصطلاحات در شعر و اندیشهٔ او هستند؛ به طوری که شناخت رندی، شناخت جهان‌بینی، فلسفه و هنر حافظ را دربر دارد. رندی در نگاه حافظ، نظامی اندیشمندانه و فلسفی است و رند، مظهر تفکر و روشن‌بینی. در میان شخصیت‌های دیوان حافظ، رند بیش از همه حامل پیام شاعر است. بیشتر صاحب‌نظران بر این باورند که حافظ غزل فارسی را به چنان اوجی رساند که پس از او دیگر تکرار نشد. شعر حافظ در سه فضای عاشقانه، عارفانه و مدحی جریان دارد. حافظ‌پژوهان برجسته‌ترین ویژگی سبک او را «پریشانی» دانسته‌اند؛ به این معنا که ابیات در غزل‌های او استقلال دارند و پیوستگی مستقیم میان آن‌ها کمتر دیده می‌شود. هر بیت موضوعی جداگانه را مطرح می‌کند و دگرگونی‌های پیاپی در تصویرسازی و بن‌مایه‌ها باعث می‌شود مخاطب تصور کند موضوع شعر پیوسته تغییر می‌یابد، در حالی که چنین نیست. از همین رو، برای تحلیل دقیق غزل‌های حافظ باید مرز میان مضمون شعر و شیوه‌های متنوع بیان آن را به‌دقت بررسی کرد.