کتاب آنتیگون اثر ژان آنوئی، ترجمه داریوش سیاسی، انتشارات نشر ثالث

نمایشنامه «آنتیگون» نوشته ژان آنوی، نمایشنامه‌نویس برجسته فرانسوی، بر پایه اثر معروف سوفکل، تراژدی‌نویس بزرگ یونان باستان، بازآفرینی شده است. سوفکل این اثر را پنج قرن پیش از میلاد نگاشت و قرن‌ها بعد، در قرن بیستم، نویسندگان متعددی آن را بازآفرینی کردند. در این بازآفرینی‌ها، فضای پرتنش قرن بیستم، به‌ویژه تجربه تلخ جنگ جهانی دوم و قساوت انسان نسبت به هم‌نوع خود، در تار و پود نمایش جای گرفت. از میان این اقتباس‌ها، نمایشنامه «آنتیگون» اثر ژان آنوی یکی از موفق‌ترین بازآفرینی‌ها به‌شمار می‌رود. آنوی این اثر را در سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۲، در اوج جنگ جهانی دوم، نوشت و در سال ۱۹۴۴، زمانی‌که فرانسه هنوز زیر سلطه نازی‌ها بود، نخستین اجرای آن را بر صحنه برد. در همان دوران، آنتیگون به نماد ایستادگی و مقاومت در برابر اشغالگران نازی تبدیل شد. با این حال، اهمیت و تازگی این اثر تنها به همان دوران محدود نمی‌شود؛ زیرا همچنان در سراسر جهان اجرا می‌شود و همچنان پیام جاودانه خود را در برابر زورگویی و استبداد زنده نگاه می‌دارد. در اسطوره‌های یونان، آنتیگون دختر ادیپ و یوکاسته است. برادرانش، پولونیکس و اتئوکلس، در نبردی خونین در برابر مخالفان هفت‌گانه تب، یکدیگر را از میان می‌برند. پس از این حادثه، کرئون، پادشاه تب و دایی آنان، دفن پولونیکس را به جرم خیانت ممنوع می‌کند. آنتیگون، سرشار از احساس و وفاداری، این فرمان را نادیده می‌گیرد و می‌گوید که از فرمان دلش پیروی می‌کند. او پیکر برادر را به خاک می‌سپارد و در نتیجه، به دستور کرئون زنده‌به‌گور می‌شود. نمایشنامه «آنتیگون» آنوی با وجود شباهت‌های بنیادین به اثر سوفکل، تفاوت‌های چشمگیری نیز دارد که هم از بستر تاریخی دوران نویسنده سرچشمه می‌گیرد و هم از خلاقیت فردی او. آنوی روح دوران خود را در این بازآفرینی دمیده و تراژدی کهن را به زبانی نو و امروزی بازگو کرده است. در نسخه او، همه شخصیت‌ها از آغاز در صحنه حضور دارند و هر یک مشغول کاری هستند. در این میان، یکی از شخصیت‌ها با نام «صحنه‌خوان» از دیگران جدا می‌شود و همچون یک نقال، سرگذشت آنتیگون را روایت می‌کند. بدین ترتیب، تماشاگر از لحظات نخست می‌داند که سرنوشت آنتیگون به مرگ ختم خواهد شد و همین آگاهی، ذهن او را به دقت در مسیر رویدادها و جزئیات سوق می‌دهد. از مهم‌ترین ساختارشکنی‌های ژان آنوی، شکستن زبان کلاسیک تراژدی است. او به‌جای زبان رسمی و اسطوره‌ای، گفت‌وگویی صمیمی و محاوره‌ای برگزیده است؛ زبانی ساده و ملموس که مردم کوچه و بازار نیز با آن ارتباط برقرار می‌کنند. کاستن از جنبه‌های اسطوره‌ای و افزودن لایه‌هایی از زندگی معاصر به اثر، ویژگی برجسته دیگر کار اوست. گویی ماجرای آنتیگون نه در تب باستان، بلکه در فرانسه دوران جنگ جهانی دوم رخ می‌دهد؛ هرچند این داستان در هر زمان و هر مکان دیگری نیز می‌تواند معنا یابد. اجرای نمایشنامه «آنتیگون» در طول دهه‌ها روی صحنه‌های مختلف جهان ادامه داشته است، اما لذت خواندن آن نیز بی‌بدیل است. برای علاقه‌مندان به نمایشنامه‌نویسی و درک ساختار تراژدی مدرن، مطالعه این اثر ضروری است؛ زیرا «آنتیگون» ژان آنوی نه‌تنها بازآفرینی یک تراژدی کهن، بلکه بازتابی از وجدان بشری در برابر قدرت، ظلم و سرنوشت است.