کتاب تاریخ بیهقی اثر ابوالفضل بیهقی، ترجمه خطیب رهبر، انتشارات مهتاب

کتاب «تاریخ بیهقی» یا «تاریخ مسعودی»، اثری ارزشمند از «ابوالفضل بیهقی» است که موضوع اصلی آن به بررسی و نگارش تاریخ پادشاهی «مسعود غزنوی»، فرزند سلطان «محمود غزنوی» می‌پردازد. این اثر علاوه بر شرح دقیق تاریخ سلسله غزنویان، شامل بخش‌هایی درباره‌ی حکومت صفاریان، سامانیان و همچنین رویدادهای پیش از دوران سلطنت «محمود غزنوی» نیز هست. نسخه‌ی اصلی «تاریخ بیهقی» در آغاز شامل حدود سی جلد بوده است، اما به دستور سلطان «مسعود»، بخش بزرگی از آن نابود شد و امروزه تنها پنج مجلد از این مجموعه گرانبها باقی مانده است. برخی از تاریخ‌نگاران، از جمله «ابن فندق بیهقی» که در سال ۴۹۰ هجری قمری در ناحیه‌ی «بیهق» زاده شد، این کتاب را «تاریخ ناصری» نامیده‌اند و پس از او نیز عده‌ای از پژوهشگران همین نام را به کار برده‌اند. درباره‌ی علت این نام‌گذاری دو دیدگاه وجود دارد: نخست آن‌که لقب «سبکتگین» ـ پدر محمود غزنوی ـ «ناصرالدین» بوده و از این‌رو کتاب را «تاریخ خاندان ناصر» خوانده‌اند؛ دوم آن‌که عنوان «ناصرالدین الله» متعلق به سلطان مسعود است و نام کتاب بر همین اساس شکل گرفته است. با این‌حال این اثر در طول زمان با نام‌های دیگری نیز شناخته شده است؛ از جمله «تاریخ آل ناصر»، «تاریخ آل سبکتگین»، «جامع‌التواریخ» (که البته نباید با «جامع‌التواریخ رشیدالدین فضل‌الله» در چهار مجلد اشتباه گرفته شود)، و نیز «جامع فی تاریخ سبکتگین». سرانجام، به‌دلیل بی‌توجهی به عنوان اصلی آن، شهرت کتاب به «تاریخ بیهقی» رواج یافت و این نام تا امروز ماندگار شد. بخش‌های بر جای مانده از این اثر، که گاه «تاریخ مسعودی» نیز نامیده می‌شود، بیشتر به حوادث و رویدادهای دوران پادشاهی سلطان «مسعود غزنوی» اختصاص دارد و از ارزشمندترین منابع تاریخی زبان فارسی به‌شمار می‌آید.