کتاب مسافران اثر بهرام بیضایی، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان

کتاب «مسافران» هشتمین فیلم‌نامه‌ بلند «بهرام بیضایی» است که در اواخر دهه‌ شصت نوشته و سپس به کارگردانی خود او ساخته شد. بیضایی بی‌تردید از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین کارگردانان، نویسندگان و نظریه‌پردازان سینما و تئاتر ایران به‌شمار می‌رود و سهمی چشم‌گیر در شکل‌گیری و تحول هنرهای نمایشی کشور دارد. بیضایی در بیشتر آثارش از زبانی خاص و منحصربه‌فرد بهره می‌گیرد و با تکیه بر پیشینه‌ پربار خود در تئاتر، عناصر صحنه، نور و بازیگران را در خدمت فرمی ویژه از روایت و کارگردانی قرار می‌دهد. زبان آثار او غالباً حالتی کهن و آرکائیک دارد و مضامین نمادین و اسطوره‌ای در آن‌ها پیوسته تکرار می‌شوند. نمادگرایی در آثار بیضایی چنان پررنگ است که گاه بدون شناخت پیشینه‌ فرهنگی و اساطیری، درک کامل داستان دشوار می‌شود. فیلم‌نامه‌ «مسافران» نمونه‌ شاخصی از همین جهان نمادین است؛ اثری که در آن مفاهیم سمبلیک بن‌مایه‌ روایت را شکل می‌دهند. در این فیلم‌نامه، خانواده‌ای در تدارک برگزاری مراسم عروسی دختری جوان‌اند و انتظار رسیدن آینه‌ موروثی را برای برپایی آیین عروسی می‌کشند. اما عروس در راه دچار سانحه‌ رانندگی می‌شود و مسیر داستان به‌گونه‌ای دیگر پیش می‌رود. بیضایی در سبک نمایش‌گونه و تئاتری خود، قطعیتی روشن به بیننده نمی‌دهد، اما نشانه‌ها و شواهد فراوانی ارائه می‌کند که حاکی از مرگ عروس و داماد است. گزارش پلیس و گواهی افراد گوناگون این فرضیه را پررنگ‌تر می‌سازد. بااین‌حال، در پایان داستان رخدادی غیرمنتظره رخ می‌دهد و ماهیت اصلی اثر آشکار می‌شود: عروس و داماد، آیینه به‌دست وارد مجلس می‌شوند و عروسی‌ای که به عزا بدل شده بود، دوباره به شادی و نور می‌گراید. در این فیلم‌نامه، مفهوم وجودی آینه و معناهای نمادین آن نقشی بنیادی دارد و عنصر کلیدی روایت محسوب می‌شود. هرچند فیلم «مسافران» در زمان اکران با استقبال چشم‌گیر منتقدان و مخاطبان روبه‌رو شد، اما ارزش ادبی و ساختار زبانی آن چنان غنی است که فیلم‌نامه‌اش نیز در جایگاه اثری مستقل برای دوست‌داران سینما و علاقه‌مندان آثار بیضایی خواندنی و جذاب به نظر می‌رسد. مطالعه‌ فیلم‌نامه‌ «مسافران» به همه‌ علاقه‌مندان آثار بهرام بیضایی توصیه می‌شود.