کتاب کوکورو اثر ناتسومه سوسه کی، ترجمه سمیه دل زنده روی، انتشارات نیلوفر

ژاپنی‌ها معماری خود را در ستایش سایه‌ها و حضور رازآلود حاصل از تلاقی نور و تاریکی شکل داده‌اند؛ فضایی محو، مات، نیمه‌جان و دعوت‌کننده به تأمل. گویی هدف آنان دیدن آن چیزی است که در ظاهر نادیدنی است؛ دیدنی‌تر کردن ناپیدا از طریق راندنش به قلمرو سایه‌ها، نوعی نفوذ به اعماق اشیا، چیزها و حتی هیچ‌ها. ادبیات و سینمای ژاپن نیز همواره در همین مسیر گام برداشته‌اند؛ از ناتسومه سوسه‌کی، یاسوناری کاواباتا، یاسوجیرو اوزو و کنجی میزوگوچی گرفته تا کوبو آبه، هاروکی موراکامی و کیوشی کوراساوا. اگر سینمای ژاپن اغلب در پی تصویر کردن فضای میان چیزهاست، ادبیات مدرن آن، به‌ویژه با پیشگامی سوسه‌کی، نگاهی ژرف‌تر به درون چیزها دارد. کتاب «کوکورو» که معنای درونی آن «قلب چیزها»ست، از نخستین تلاش‌ها برای بازتاب وضعیتی است که می‌توان آن را حرکت ژاپن از دوران میجی به تایشو دانست. دوران میجی، از منظر بازگرداندن قدرت مطلقه به امپراتور با هدف مدرن‌سازی کشور، یکی از شگفت‌انگیزترین تجربه‌های سیاسی و اجتماعی دو سده‌ی اخیر جهان بود و تغییراتی ژرف در ذهن و زبان انسان ژاپنی پدید آورد. دوران تایشو ادامه‌ی دستاوردهای میجی بود، اما بی‌نیاز از حفظ بنیان‌های فکری ژاپنی؛ از همین رو بسیاری از تربیت‌یافتگان عصر میجی تاب سازگاری با زمانه‌ی تایشو را نداشتند. سوسه‌کی نیز عمیقاً پریشان و اندوهناک بود؛ حسی که در پایان تریلوژی پسین او، یعنی «کوکورو»، جلوه یافت. این اثر هم اندوه از مرگ ناگزیر عصری پرشکوه را در خود دارد و هم بی‌تابی و ناتوانی از بریدن از آنچه رفته است. «کوکورو» حاصل نهایی آن نوع ادبیاتی است که باور دارد ژاپن، شبح جهانی بی‌شبح است و انکار این روحِ سایه‌وار، سرگردانی همیشگی را برای انسان ژاپنی به ارمغان می‌آورد.