کتاب سینمای نقد اجتماعی اثر فرانک فیشباخ، ترجمه کیانوش اخباری، انتشارات لگا

کنش سینما همواره در «آشکار کردن» نهفته است؛ در پرتو افکندن بر جزییاتی که صحنه آن‌ها را دست‌نخورده باقی می‌گذارد. این جمله‌ی مشهور آندره بازن، پاسخی روشن و عمیق به تمام کسانی است که سینما را صرفاً در هاله‌ای از رازآمیزی، ابهام و شدت‌های بی‌دلیل فرو می‌کاهند. بر همین اساس، می‌توان بهتر به عمق سخن فرانک فیشباخ در کتاب «سینمای نقد اجتماعی» پی برد؛ جایی که تأکید می‌کند: «می‌خواهم این مسئله را پیش بکشم که معنای نقد در عملِ عیان‌کردن وضعیت‌ها و یا فرایندهای اجتماعی نهفته است.» منظور بازن و فیشباخ، هر دو، به روشنی متصل به فرمولاسیون و تمهیدهای سینماتوگرافیک است؛ همان نقطه‌ی تفاوتی که «فیلم اجتماعی» – و در ایران با سوءتفاهمی گسترده «سینمای اجتماعی» نامیده می‌شود – را از «سینمای نقد اجتماعی» جدا می‌کند. این جداسازی بنیادین که فیشباخ بر آن تأکید دارد، به‌ویژه در روزگار امروز ما که انبوهی از فیلم‌های مدعی «دردمندی اجتماعی» تولید می‌شوند، اهمیتی دوچندان می‌یابد. کتاب «سینمای نقد اجتماعی» که در مجموعه‌ی «کینو – آگورا» منتشر شده، دقیقاً در چنین بستری ارزش خود را آشکار می‌کند. فیشباخ در این اثر کوتاه اما پُرمغز، دست به صورت‌بندی تفاوت‌ها و شباهت‌ها می‌زند و ایده‌های خود را نکته‌سنجانه، با مثال‌هایی روشن از فیلمسازانی همچون لورن کانته، نیکولاس کلوتز، چارلی چاپلین، جورج رومرو، جان کارپنتر، فرانچسکو رُزی و دیگران بسط می‌دهد. یکی از دستاوردهای مهم کتاب، ایستادن بر مرز ظریف میان «نقد اجتماعی» و «نقد سیاسی» است. فیشباخ با تحلیل دقیق، توهمِ انتساب ژانری به چیزی به نام «سینمای نقد اجتماعی» را از میان می‌برد و ریشه‌های این نقد را در اندیشه‌ی مارکس و دیگر متفکران اجتماعی دنبال می‌کند. به تعبیر او: «دغدغه و دلبستگی‌ام معطوف به آن ظرفیت‌های سینماتوگرافیکی است که به‌صورت آگاهانه نقد اجتماعی را در سینما محقق می‌کنند – ظرفیت‌هایی که فیلم از طریق آن‌ها نه‌تنها نقد اجتماعی را پیاده می‌کند، بلکه آشکارا نشان می‌دهد که می‌داند در حال اجرا کردن آن است.» بر اساس همین مفصل‌بندی است که کتاب نتیجه می‌گیرد: فیلمی را می‌توان در چارچوب «سینمای نقد اجتماعی» تعریف کرد که از فرم‌پردازی‌ای پیروی کند که واجد «نقطه‌دیدی انتقادی» باشد؛ نقطه‌دیدی که صرفاً به بازنمایی رنج اجتماعی بسنده نمی‌کند، بلکه آن را در سطحی معرفتی و تحلیلی برملا می‌سازد.