کتاب سر نی اثر عبدالحسین زرین کوب، انتشارات علمی

دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، پژوهشگر برجسته و مولوی‌شناس معاصر، در اثر دو جلدی «سرّ نی» به بررسی، تحلیل و نقد مثنوی معنوی می‌پردازد و آن را از جنبه‌های گوناگون مورد مطالعه قرار می‌دهد. این اندیشمند فرهیخته و پیر راه تصوف بر این باور است که شخصیت مولانا جلال‌الدین محمد بلخی آن‌چنان سرشار از شکوه و عظمت است که اگر در روزگار معاصر حضور می‌داشت، چه‌بسا او را هم‌سنگ یک مصلح و منادی بزرگ، همانند مهاتما گاندی، می‌دیدیم. زرین‌کوب دلداده و شیفته‌ی مولاناست؛ چنان‌که زندگی علمی و ادبی خود را وقف شناخت، معرفی و تبیین اندیشه‌های این عارف بزرگ کرده است. او در آثار دیگری همچون «پله پله تا ملاقات خدا» و «بحر در کوزه» نیز به ابعاد گوناگون حیات و اندیشه‌های مولانا پرداخته و به علاقه‌مندان توصیه می‌کند پیش از مطالعه‌ی «سرّ نی»، این آثار را در اولویت قرار دهند تا درک عمیق‌تری از شخصیت و افکار مولوی به دست آورند. اما در باب «سرّ نی» باید گفت، گرچه بسیاری از بزرگان نقد و ادب فارسی این کتاب را شرح و تفسیر مثنوی می‌دانند، زرین‌کوب خود چنین ادعایی ندارد. او اثرش را صرفاً گفت‌وگویی عالمانه با مثنوی و کوششی در جهت کشف نکته‌ها، ظرایف و رمز و رازهای نهفته در آن معرفی می‌کند. در این کتاب ترتیب ارائه‌ی مباحث براساس ابیات مثنوی نیست، بلکه ساختار آن بر مبنای موضوعاتی است که مولانا در قالب شعر بیان کرده است. زرین‌کوب در این پژوهش، تنها به شرح مستقیم ابیات اکتفا نمی‌کند، بلکه زمینه‌های فکری و فرهنگی عصر مولانا را نیز در نظر می‌گیرد. او دیدگاه‌ها و تأثیرات اطرافیان و یاران مولانا را که در شکل‌گیری اندیشه‌های او نقش داشته‌اند، منعکس می‌سازد. همچنین گاه به آرای صوفیان و عالمان پس از مولوی که در ارتباطی مستقیم یا غیرمستقیم با افکار او قرار داشته و ادامه‌دهنده‌ی راه وی بوده‌اند، اشاره می‌کند. از همین رو، «سرّ نی» نه صرفاً شرحی بر مثنوی، بلکه تلاشی عمیق برای فهم جانِ سخن مولانا و بازخوانی حکمت و عرفانی است که فراتر از زمان و مکان، همچنان الهام‌بخش جویندگان حقیقت باقی مانده است.