کتاب مخالف، نیازی به گفتن نیست اثر میشل ویناور، ترجمه داود زینلو، انتشارات نیلا

نمایشنامه‌ی «مخالف، نیازی به گفتن نیست» اثر میشل ویناور که در سال ۱۹۷۸ منتشر شد، تصویری منحصربه‌فرد از درام مدرن فرانسه ارائه می‌دهد و مقدمه‌ای روان برای شناخت یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های تئاتر مینیمالیستی اروپایی به شمار می‌آید. این اثر نمایشی در قالب دوازده قطعه‌ی مجزا و پیوسته روایت می‌شود و با وجود آن‌که کمتر روی صحنه‌ی عمومی دیده شده، به دلیل ساختار نوآورانه، نگاه انتقادی و لایه‌های عاطفی ظریف خود، در میان منتقدان و پژوهشگران تئاتر جایگاهی ویژه یافته است. زمینه‌ی تاریخی این نمایشنامه در بستر بحران‌های اقتصادی و اجتماعی پس از جنبش مه ۱۹۶۸ فرانسه شکل می‌گیرد؛ زمانی که افزایش بیکاری، ناآرامی‌های صنعتی و احساس بی‌ثباتی اجتماعی بر فضای کشور سایه افکنده بود. میشل ویناور در این اثر، قالب‌های سنتی روایت و درام را کنار می‌گذارد و با بهره‌گیری از زبانی ساده، پراکنده و مبتنی بر گفت‌وگوهایی منقطع، ساختاری تازه می‌آفریند که پر از سکوت، مکث و وقفه است. چنین زبانی، تماشاگر و خواننده را به خواندن میان خطوط و درک معناهای پنهان در سکوت‌ها و فضاهای خاموش اثر دعوت می‌کند. نویسنده خود این ساختار را به موسیقی مجلسی تشبیه کرده است؛ جایی که صداهای گوناگون در تداخل و هم‌نوازی ظریف، تم‌ها و تکرارها را همچون ناهماهنگی‌های آهنگین به نمایش می‌گذارند. در مرکز روایت، دو شخصیت اصلی حضور دارند: «هلن» زنی آمارشناس و فروتن که پس از از دست دادن شغلش درگیر بی‌ثباتی روحی می‌شود، و «فیلیپ» پسر هفده‌ساله‌اش که عنوان «مخالف» را با خود دارد. فیلیپ، نوجوانی است منزوی، سرد و لجوج که در برابر نظام کار، پدر غایب و ارزش‌های جامعه ایستادگی می‌کند. ماجرا در فضای محدود آپارتمان آن‌ها جریان می‌یابد؛ جایی که پس از استخدام فیلیپ در کارخانه‌ی سیتروئن، او به تدریج درگیر دنیای جرم‌های کوچک، مصرف مواد و سرقت از پس‌انداز مادر می‌شود. با ورود پلیس برای دستگیری او، تنش میان مادر و پسر به اوج می‌رسد و بحران خانوادگی، بازتابی از بحران اجتماعی زمانه می‌گردد. درون‌مایه‌ی اصلی نمایشنامه بر محور بیگانگی فردی، فروپاشی پیوندهای نسلی و پیوستگی میان رکود شخصی و نابسامانی اجتماعی استوار است. فیلیپ به‌عنوان «مخالف» حقیقی، نه واعظی است و نه معترضی آشکار؛ بلکه در انزوایی خاموش زندگی می‌کند، سخن می‌گوید اما از معنا تهی است؛ «ایل و سنس دیر»، یعنی حضور از معنا جدا افتاده است. در مقابل، هلن چهره‌ی مادری خسته و نگران را مجسم می‌سازد که اضطراب او، تصویری کوچک از بحران‌های بزرگ‌تر اقتصادی و اخلاقی جامعه است. روابط پیچیده‌ی میان آن دو به بخشی از منظری گسترده‌تر تبدیل می‌شود که در آن، درام نه با هیجان، بلکه با سکوت، ناگفته‌ها و لحظات مکث روایت می‌شود. در «مخالف، نیازی به گفتن نیست»، ویناور مینیمالیسم دراماتیک خود را به نهایت می‌رساند. او تصویری دقیق و انسانی از فرانسه‌ی معاصر خلق می‌کند؛ تصویری که با زبانی ساده و ساختاری چندلایه، تنش‌های درونی انسان مدرن را در برابر بحران‌های اجتماعی بازتاب می‌دهد. نتیجه، درامی است بی‌ادعا ولی ژرف که با حذف زوائد روایی و تکیه بر موسیقی درونی گفت‌وگوها، تاثیری ماندگار بر تماشاگر بر جای می‌گذارد. در نهایت، این اثر به دلیل ایجاز هنری، فرم رادیکال و صداقت در نمایش تنهایی انسان مدرن، جایگاهی برجسته در کارنامه‌ی میشل ویناور و در ادبیات نمایشی قرن بیستم یافته است؛ اثری که با ظرافت و دقتی شاعرانه، احساس بیگانگی، رکود اجتماعی و سرخوردگی نسلی را بازتاب می‌دهد و از دل سکوت و ریتم گفتار، قدرت روایتگری بی‌کلام را به نمایش می‌گذارد.