کتاب چگونه فوکو بخوانیم اثر یوهانا اوکسالا، ترجمه علیرضا خالقی دامغانی، انتشارات نشر نی

کتاب «چگونه فوکو بخوانیم» نوشتۀ یوهانا اوکسالا، شرحی دقیق و تحلیلی از آرای میشل فوکو، فیلسوف برجستۀ پست‌مدرن فرانسوی است. نویسنده در آغاز، به بافت تاریخی و زندگینامۀ فوکو می‌پردازد و به مشارکت‌های او در عرصه‌های سیاسی و همکاری‌اش با جنبش‌های فکری چون کمونیسم اشاره می‌کند. در ادامه، دو روش کلیدی اندیشۀ فوکو یعنی «باستان‌شناسی» و «تبارشناسی» به‌تفصیل بررسی می‌شوند. روش باستان‌شناسی فوکو بر تحلیل شرایط تاریخی تمرکز دارد؛ شرایطی که امکان پدید‌آمدن گونه‌های خاصی از دانش را فراهم می‌سازند. این دیدگاه در آثاری مانند «نظم اشیا» و «باستان‌شناسی دانش» به‌روشنی قابل مشاهده است، آنجا که فوکو قوانین و ساختارهای پنهانی را که بر دوره‌های مختلف فکری حاکم‌اند، تحلیل می‌کند. در مقابل، روش تبارشناسی فوکو با الهام از اندیشه‌های نیچه، به واکاوی تاریخ تحول روابط قدرت و نقش آن در شکل‌دهی دانش و جامعه می‌پردازد. این شیوه در آثاری همچون «انضباط و مجازات» و «تاریخ جنسیت» برجسته است؛ جایی که فوکو منشأ و کارکرد نهادها و سازوکارهای انضباطی دوران مدرن را بررسی می‌کند. اوکسالا در این کتاب به انتقاد فوکو از مدرنیته نیز می‌پردازد، به‌ویژه به تحلیل او از اینکه چگونه نهادها و ساختارهای مدرن، برداشت ما از آزادی، خودمختاری و فردیت را شکل داده‌اند. یکی از محورهای اصلی اندیشه فوکو، رابطۀ میان قدرت و دانش است. فوکو بر این باور است که قدرت صرفاً نیرویی سرکوبگر نیست، بلکه نیرویی مولد است که مرزهای دانش و حقیقت را تعیین می‌کند و آنچه را به‌عنوان حقیقت پذیرفته می‌شود، می‌سازد. این دیدگاه در تحلیل فوکو از نهادهایی چون زندان‌ها، بیمارستان‌ها و مدارس بازتاب یافته است؛ جایی که او نشان می‌دهد چگونه قدرت از طریق نظارت، انضباط و فرآیندهای عادی‌سازی، خود را بازتولید و تثبیت می‌کند. از دیگر مفاهیم بنیادینی که در کتاب «چگونه فوکو بخوانیم» بررسی شده‌اند، می‌توان به «گفتمان» و «سوبژکتیویته» اشاره کرد؛ مفاهیمی که در اندیشۀ فوکو نقشی اساسی در تبیین نحوۀ شکل‌گیری هویت و ذهنیت فردی دارند. در مجموع، اوکسالا در این اثر توانسته است تفسیری روشن، منسجم و درعین‌حال فشرده از آرای پیچیدۀ فوکو ارائه دهد و راه را برای خوانندگانی که آشنایی چندانی با این فیلسوف ندارند، هموار سازد.