کتاب درباره زمان اثر اتی ین کلن، ترجمه ماندانا فرهادیان، انتشارات ماهی

کتاب «درباره‌ی زمان» نوشته‌ی اتی‌ین کلن، اثری پژوهشی و فلسفی در زمینه‌ی واکاوی مفهوم پیچیده‌ی «زمان» است؛ مفهومی که با وجود کاربرد گسترده در زندگی روزمره‌ی انسان، هنوز برای ما ناشناخته و رازآلود باقی مانده است. اتی‌ین کلن، فیزیکدان و فیلسوف برجسته‌ی علم در فرانسه، در این کتاب تلاش می‌کند تا از منظر علمی و فلسفی، پرده از ابهامات زمان بردارد. کتاب با پرسشی بنیادین آغاز می‌شود: «چگونه با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که نه دیده می‌شود و نه لمس، اما تمام تجربه‌های ما در بستر آن رخ می‌دهند؟» نویسنده در پاسخ، زمان را مفهومی مستقل از محرک‌های حسی می‌داند و هشدار می‌دهد که نباید ابزارهای اندازه‌گیری چون ساعت و تقویم را برابر با خودِ زمان فرض کرد. در ادامه، کلن با مرور دیدگاه‌های فلسفی و علمی درباره‌ی زمان در دوران باستان، به نظریه‌ی آنتروپی و قانون دوم ترمودینامیک می‌پردازد. او توضیح می‌دهد که چرا فرایندهای طبیعی، همانند انبساط گازها، جهت‌دار هستند و چگونه همین جهت‌مندی، مبنای شکل‌گیری درک خطی ما از زمان را فراهم می‌کند. سپس این پرسش را مطرح می‌کند که آیا می‌توان این جهت‌مندی را برعکس کرد تا نوعی ادراک غیرخطی از زمان به دست آورد یا خیر. کلن در بخش‌های بعدی کتاب، ارتباط زمان با حافظه، حرکت و سرعت را بررسی می‌کند. او نقش حافظه را در پیوند دادن گذشته، حال و آینده تبیین کرده و تأکید می‌کند که حرکت، پیش‌شرط ادراک زمان است. همچنین بیان می‌کند که سنجش سرعت در واقع شیوه‌ای برای تنظیم معیارهای زمانی به شمار می‌رود. نویسنده برای ملموس‌تر شدن این مفاهیم، به نمونه‌های تاریخی چون مشکل اندازه‌گیری زمان در دریانوردی قرن هجدهم اشاره می‌کند که یکی از چالش‌های مهم علم در آن دوران بود. در فصول پایانی کتاب، کلن به دستاوردهای نظریه‌ی نسبیت خاص و عام اینشتین و سپس به نظریه‌ی فیزیک ذرات و نظریه‌ی ریسمان می‌پردازد. او خواننده را به تفکر وا‌می‌دارد که شاید فیزیک مدرن بتواند از وجود چند «مقیاس زمانی» متفاوت سخن بگوید و پرسش‌هایی بنیادی‌تر را مطرح کند: آیا پیش از لحظه‌ی بیگ‌بنگ، زمان وجود داشته است یا نه؟ در پایان کتاب، نویسنده به مسئله‌ی آغاز و احتمال پایان زمان پرداخته و این پرسش را مطرح می‌کند که آیا وارونگی جریان زمان، همان‌گونه که در داستان‌های علمی–تخیلی دیده‌ایم، از دیدگاه فیزیکی ممکن است یا خیر. او در نهایت نتیجه می‌گیرد که با وجود تمام پیشرفت‌های علم فیزیک، زمان همچنان یکی از ژرف‌ترین اسرار عالم باقی مانده و پرسش‌های بی‌شماری درباره‌ی آن هنوز بی‌پاسخ‌اند.