کتاب تئاتر پست‌دراماتیک و فرم اثر مایکل شین بویل، ترجمه میرعلیرضا دریابیگی، انتشارات نیماژ

کتاب «تئاتر پست‌دراماتیک و فرم» اثری چندنویسنده‌ای و میان‌رشته‌ای است که به بررسی دگرگونی‌های ساختاری در تئاتر معاصر می‌پردازد. نویسندگان این اثر از زاویه‌های گوناگون بر آن‌اند که نشان دهند درک و دریافت تئاتر، وابسته به درک و دریافت فرم است؛ زیرا اندیشیدن به تئاتر بدون تأمل در مقوله‌ی فرم، امری ناممکن به نظر می‌رسد. بر همین اساس، تئاتر صرفاً مکانی برای تماشا نیست، بلکه فضایی پویا برای اجرا، تجربه و تجلی فرم محسوب می‌شود. نویسندگان کتاب در جست‌وجوی پاسخ به پرسش‌هایی بنیادین‌اند؛ از جمله این‌که تئاتر به چه چیز فرم می‌بخشد؟ آیا فرم به عناصر ترکیبی و الگوهای ذاتی یک اثر هنری اشاره دارد؟ رابطه‌ی میان فرم و سایر جنبه‌ها مانند محتوا، معنا و کارکرد چگونه است؟ آیا فرم صرفاً ظرفی تزئینی برای محتواست یا ماهیتی درونی و فعال دارد؟ و نیز چه نسبتی میان فرم و شرایط تاریخی و اجتماعیِ پیدایش و اجرای هر اثر برقرار است؟ در مطالعات تئاتر و اجرا، دو گرایش نوینِ فرمالیسم جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده‌اند: نخست، گرایشی که اندیشه‌ی فرمالیستی را به نهادها و ساختارهای اجتماعی تعمیم می‌دهد و دوم، رویکردی که دگرگونی تاریخی شکل‌های نوین هنر را مورد واکاوی قرار می‌دهد. هرچند هیچ‌یک از این رویکردها به‌تنهایی تصویری جامع از پدیده‌ی تئاتر ارائه نمی‌کنند، اما هر دو الگوهایی سودمند برای فهم و بازآفرینی ساختارهای اجرایی به دست می‌دهند. نویسندگان با تمرکز بر اجراهای پست‌دراماتیک، به تحلیل فرم‌هایی می‌پردازند که از روایت خطی، شخصیت‌پردازی کلاسیک و ساختارهای سنتی فاصله گرفته‌اند. در این نوع تئاتر، تجربه‌ی تماشاگر، بدن، فضا، حرکت، زمان و کیفیت‌های ادراکی جایگزین روایت و درام می‌شوند. کتاب با ارائه‌ی نمونه‌های اجرایی، تحلیل‌های نظری و گفت‌وگو با هنرمندان، امکان درک عمیق‌تری از مفهوم فرم در تئاتر پست‌دراماتیک را برای خواننده فراهم می‌کند. یکی از ادعاهای کلان و محوری کتاب آن است که بسیاری از انتقادهای مطرح‌شده درباره‌ی تئاتر پست‌دراماتیک، در واقع ریشه در تردیدها و حساسیت‌های عمیق‌تر نسبت به مفهوم «فرم» و اندیشه‌ی «فرمالیسم» در مطالعات تئاتر و اجرا دارند. نویسندگان با واکاوی این بی‌اعتمادی دیرپا، استدلال می‌کنند که پژوهشگران و هنرمندان می‌توانند از دستگاه واژگانی فرمالیستی گسترده‌تر، سیال‌تر و کارآمدتری بهره گیرند. در مقابلِ تئاتر دراماتیک که در آن ادراک حسی به پس‌زمینه رانده می‌شود، تئاتر پست‌دراماتیک با برجسته‌سازی کیفیت‌های بدنی، شنیداری، فضایی و ریتمیک، نوعی تجربه‌ی غیرروایی و ادراکی نو می‌آفریند. در این روند، مخاطب از حالت تماشاگر منفعل خارج می‌شود و درگیر تجربه‌ای «تنانه» و «روانی» با اجرا می‌گردد. «تئاتر پست‌دراماتیک و فرم» منبعی ارزشمند برای علاقه‌مندان، پژوهشگران و فعالان عرصه‌ی تئاتر است و می‌تواند یکی از مهم‌ترین مراجع فارسی‌زبان در زمینه‌ی تئاتر معاصر به شمار آید.