کتاب سه اکسیر اثر آرتور شنیتسلر، ترجمه علی اصغر حداد، انتشارات ماهی

کتاب «سه اکسیر» (Die drei Elixire) نوشته‌ی آرتور شنیتسلر، یک نوولا‌ (داستان کوتاه) مستقل است که در سال ۱۸۹۵ منتشر شد. این اثر هرچند تنها یک روایت دارد و بخشی از مجموعه‌ی داستان‌های کوتاه نویسنده به‌شمار می‌آید، اما ساختاری کامل و خودبسنده دارد. شنیتسلر در این داستان با نگاهی علمی و فلسفی، مفاهیمی همچون عشق، حسادت، میل به کشف حقیقت و وسوسه‌ی کنترل احساسات انسانی را به‌صورت تمثیلی بررسی می‌کند. فضای «سه اکسیر» یادآور وین قرن نوزدهم است؛ دورانی که در آن علم، خردگرایی و روان‌کاوی به موضوعات مهم فرهنگی تبدیل شده بودند. در این بستر تاریخی، نویسنده جهان درونی شخصیت‌ها را با دغدغه‌های عقل و احساس در می‌آمیزد و تضاد میان علم و انسانیت را به‌زیبایی به تصویر می‌کشد. ماجرای داستان درباره‌ی فردیناند، شیمی‌دان جوانی است که می‌خواهد روابط و احساسات انسانی را از راه علم بشناسد و بر آن‌ها سلطه پیدا کند. او سه اکسیر می‌سازد که هرکدام نماد یکی از تمایل‌های بنیادین انسان است: نخست، اکسیری برای ایجاد وفاداری مطلق و از میان بردن حسادت؛ دوم، ترکیبی برای برانگیختن اشتیاقی بی‌پایان؛ و سوم، نوشدارویی برای دستیابی به حقیقت نهایی. فردیناند تصمیم می‌گیرد این اکسیرها را بر معشوقه‌اش بیازماید تا شک و تردید خود را در عشق از میان بردارد، اما نتیجه‌ها برخلاف انتظارش رقم می‌خورد. هر بار که از اکسیرها استفاده می‌کند، اثرشان به افراط گرایش می‌یابد و به‌جای آرامش، آشفتگی، بی‌تعادلی و رنج پدید می‌آورد. روایت به‌تدریج از منطق علمی فاصله می‌گیرد و مرز میان واقعیت و خیال در آن کمرنگ می‌شود. تجربه‌ای که در آغاز شبیه آزمایشی عقلانی است، در ادامه رنگ جادو و رؤیا به خود می‌گیرد. شنیتسلر با ظرافت روان‌کاوانه، ذهن مضطرب شخصیت اصلی را دنبال می‌کند و نشان می‌دهد که میل به کنترل و آگاهی مطلق، در نهایت می‌تواند به فروپاشی درونی انسان بینجامد. در پایان، فردیناند با پیامد اعمالش روبه‌رو می‌شود و معنای آگاهی مطلق را از زاویه‌ای تلخ و تراژیک درمی‌یابد. نثر شنیتسلر در «سه اکسیر» آرام، دقیق و درون‌نگر است. لحن داستان رنگی تأملی دارد و هماهنگ با مضمون فلسفی اثر، خواننده را به اندیشیدن درباره‌ی مرز میان علم، احساس و انسانیت فرا‌می‌خواند.