کتاب ماشاءالله‌خان در بارگاه هارون الرشید اثر ایرج پزشکزاد، انتشارات فرهنگ معاصر

رمان «ماشاءالله خان در بارگاه هارون‌الرشید» اثر طنزآمیز «ایرج پزشکزاد» یکی از آثار شاخص این نویسنده در نقد تاریخ و جامعه است. قهرمان داستان، ماشاءالله خان، مردی است شیفته‌ی کتاب‌های تاریخی که همیشه با حسرت به گذشته می‌نگرد. او باور دارد بهترین دوران برای زیستن، عصر خلافت هارون‌الرشید است و آرزو دارد ای کاش در آن زمان زندگی می‌کرد. یک روز در تهران، او به سراغ مرتاضی هندی می‌رود و از او می‌خواهد روحش را به عصر عباسیان ببرد. مرتاض درخواستش را می‌پذیرد و ماشاءالله خان در کمال ناباوری به هوش می‌آید؛ درست دربارگاه هارون‌الرشید. از اینجا به بعد، پزشکزاد با نگاهی طنزآمیز و انتقادی، مناسبات سیاسی و اجتماعی دوران عباسیان را به تصویر می‌کشد و پرده از خشونت‌ها و ستم‌های دستگاه خلافت برمی‌دارد. ماشاءالله خان از نزدیک شاهد ظلم و خونریزی این دوران می‌شود و حتی تلاش می‌کند مانع قتل جعفر برمکی گردد، اما آنچه می‌بیند با تصویری که در خیال ترسیم کرده بود، فاصله‌ای عمیق دارد. او که در زندگی واقعی یک دربان ساده‌ی بانک است و همیشه احساس کرده در زمانه‌ای اشتباه به دنیا آمده، با سفر به گذشته درمی‌یابد که تصوراتش توهمی بیش نبوده است. پزشکزاد در «ماشاءالله خان در بارگاه هارون‌الرشید» با بهره‌گیری از طنز اجتماعی، به خوانندگان یادآوری می‌کند که حسرت گذشته و آرزوی زندگی در دوره‌های تاریخی دیگر، ریشه در خیال‌پردازی انسان دارد. او نشان می‌دهد که هیچ دوران تاریخی بی‌عیب و نقص نیست و زندگی آرمانی در ذهن، تفاوتی جدی با واقعیت‌های تلخ تاریخ دارد. این رمان نه‌تنها نقدی بر ساختارهای سیاسی خلافت عباسی است، بلکه تصویری روشن از آرزوهای ناکام انسان‌ها برای گریز از زمانه‌ی خویش ارائه می‌دهد؛ تصویری که باعث شده «ماشاءالله خان در بارگاه هارون‌الرشید» به یکی از مهم‌ترین آثار طنز تاریخی ادبیات معاصر فارسی تبدیل شود.