کتاب Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone اثر یووال نوح هراری، انتشارات آی آی کتاب

کتاب «نکسوس: تاریخچه‌ای مختصر از شبکه‌های اطلاعاتی، از عصر حجر تا هوش مصنوعی» اثر یووال نوح هراری، مورخ و فیلسوف برجسته‌ اسرائیلی، در سال ۲۰۲۴ منتشر شد. این کتاب در ادامه‌ مسیر آثاری چون «انسان خردمند» و «انسان خداگونه» قرار دارد و تلاشی جاه‌طلبانه است برای بازخوانی تاریخ بشر، نه از دریچه‌ جنگ و قدرت یا حتی فناوری، بلکه از منظر شبکه‌هایی که در طول زمان، اطلاعات، افسانه‌ها، داده‌ها و دستورها را میان انسان‌ها منتقل کرده‌اند. هراری در «نکسوس» روایت می‌کند که چگونه تمدن انسانی همواره در جست‌وجوی ساختارهای ارتباطی پایدار بوده و اکنون در آستانه‌ ورود به نظمی نوین ایستاده است؛ نظمی که ممکن است دیگر ماهیتی انسانی نداشته باشد. سبک نگارش کتاب، آمیزه‌ای از زبان تحلیلی و لحنی هشداردهنده است. در «نکسوس»، صدای هراری تنها صدای یک مورخ نیست، بلکه پژواک یک پیشگو و منتقد اخلاقی است. نثر کتاب روشن، روایی و گاه خطابه‌گونه است و با بهره‌گیری از ایجازهای تاریخی، تمثیل‌های دقیق و جملات تأمل‌برانگیز، مخاطب را نه فقط به دانستن، بلکه به اندیشیدن و حتی نگران‌شدن دعوت می‌کند. این اثر نه در قالب یک تاریخ‌نگاری سنتی، بلکه به‌منزله‌ تبارشناسی شبکه‌های اطلاعاتی طراحی شده است؛ تبارشناسی‌ای که از طومارهای شفاهی قبیله‌ای آغاز می‌شود و تا الگوریتم‌های پیش‌بینی‌گر زبان در هوش مصنوعی امتداد می‌یابد. هراری کتاب را در سه بخش سازمان داده است: نخست، «شبکه‌های انسانی» که به نقش زبان، اسطوره، دین، نوشتار و چاپ در انسجام جوامع می‌پردازد؛ دوم، «ظهور شبکه‌های معدنی و دیجیتال» از تلگراف و تلفن تا اینترنت؛ و سوم، «گذار به حکمرانی الگوریتمی» و نقش هوش مصنوعی در دگرگونی ساختار قدرت جهانی. کتاب با فصلی تأمل‌برانگیز پایان می‌یابد؛ فصلی که در آن نویسنده از خواننده می‌خواهد به‌جای تسلیم در برابر هوش مصنوعی، با آگاهی و مقاومت اخلاقی به استقبال قرن هوشمند برود. مضامین اصلی کتاب حول پرسش‌هایی بنیادین می‌چرخد: آیا اطلاعات لزوماً برابر با حقیقت است؟ آیا جوامع انسانی بیش از داده‌ها به افسانه‌هایی نیاز ندارند که معنا و انسجام مشترک بیافرینند؟ آیا ظهور شبکه‌های غیربشری مانند هوش مصنوعی می‌تواند نشانه‌ افول روایت انسانی باشد؟ و در نهایت، آیا الگوریتم‌ها خود توان ساخت اسطوره‌های نو را دارند؟ هراری تلاش می‌کند نشان دهد که اسطوره‌ها و روایت‌های جمعی، حتی اگر نادرست باشند، شالوده‌ انسجام اجتماعی‌اند و هوش مصنوعی، با توان تولید بی‌پایان این روایت‌ها، قادر است ساختارهای اجتماعی و اخلاقی انسان را دگرگون کند. در این روایت، خبری از قهرمانان کلاسیک نیست؛ این‌بار «عامل‌های مفهومی» صحنه‌ تاریخ را تسخیر کرده‌اند: از شبکه‌های زبانی اولیه و ماشین چاپ تا تلگراف، رسانه‌های جمعی، زیرساخت‌های دیجیتال و در نهایت الگوریتم‌های هوشمند. این شبکه‌ها چون بازیگران تاریخی، رفتار جوامع را شکل می‌دهند، قدرت را بازتوزیع می‌کنند و مرزهای نظم اجتماعی را تعریف می‌سازند. ویژگی متمایز «نکسوس» در نگاه شبکه‌محور آن به تاریخ است؛ برداشتی که در آن تحولات ارتباطی نه ابزار، بلکه خود کنشگرانی فعال و سیاسی‌اند. استقبال از کتاب در میان منتقدان متفاوت بوده است. گروهی آن را اثری بلندپروازانه، پرشور و ضروری دانسته و در فهرست بهترین آثار سپتامبر ۲۰۲۴ آمازون جای داده‌اند. در مقابل، برخی منتقدان، آن را به ساده‌سازی تاریخ، نادیده‌گرفتن لایه‌های اقتصادی و زبانی، و گرایش به تعمیم‌های کلی متهم کرده‌اند. کانداسوامی، منتقدی سرشناس، «نکسوس» را بیش از آن‌که تحلیلی عمیق بداند، مجموعه‌ای از فرضیه‌های اندیشه‌برانگیز توصیف می‌کند. بازتاب رسانه‌ای کتاب گسترده بوده است. نشریاتی چون تایمز و وایرد به‌ویژه هشدارهای هراری درباره‌ «هوش بیگانه» را برجسته کرده‌اند؛ هوشی که می‌تواند ساختارهایی مستقل از اراده‌ انسان شکل دهد. در عین حال، روزنامه‌ ال‌پایس در نقدی، هراری را به برخورد خصمانه با دین متهم کرده است؛ هرچند نثر روشن، فوریت اخلاقی و قدرت اقناع او را می‌ستاید. در جمع‌بندی، «نکسوس» کتابی است درباره‌ «قدرت روایت» در مقیاس تمدنی. هراری استدلال می‌کند که شبکه‌های اطلاعاتی در گذشته بستر شکل‌گیری اسطوره و در حال حاضر، عامل اصلی توزیع قدرت‌اند. در آینده، این شبکه‌ها شاید از کنترل انسان خارج شده و خود به کنشگرانی خودمختار تبدیل شوند که مسیر تاریخ را تعیين می‌کنند. هرچند اثر گاه به ساده‌سازی یا اغراق نزدیک می‌شود، اما پیام آن از نظر اخلاقی انسانی و از منظر تحلیلی، هشداردهنده و برانگیزاننده است. «نکسوس» منبعی گران‌قدر برای خوانندگانی است که به رابطه‌ فناوری و سیاست، به تبارشناسی روایت‌های جمعی و به آینده‌ هوشمند علاقه‌مندند. این کتاب نه یک تاریخ‌نگاری کلاسیک، بلکه دعوتی است به تأمل در این پرسش که آیا ما هنوز «شبکه‌های انسانی» هستیم یا به‌زودی در «شبکه‌های بیگانه» حل خواهیم شد.