کتاب الکساندرا کولونتای اثر هلن کارردانکاس، ترجمه افسانه وارسته فر، انتشارات نشر ثالث

کتاب «الکساندرا کولونتای» نوشته‌ی هلن کارر دانکوس، مورخ برجسته‌ی فرانسوی و متخصص نامدار تاریخ روسیه، اثری است پژوهشی و پرجزئیات که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد و به‌سرعت در میان علاقه‌مندان به تاریخ روسیه و مطالعات فمینیستی جایگاهی ویژه یافت. دانکوس، عضو آکادمی فرانسه، با بهره‌گیری از منابع غنی آرشیوی و اسناد دست‌اول، تصویری دقیق و انسانی از یکی از پیچیده‌ترین و درعین‌حال کمتر شناخته‌شده‌ترین چهره‌های انقلاب روسیه ارائه می‌دهد. الکساندرا کولونتای (۱۸۷۲ تا ۱۹۵۲) نه‌تنها به‌دلیل موقعیت منحصربه‌فردش به‌عنوان نخستین وزیر زن در دولت بلشویکی و یکی از نخستین سفیران زن جهان شهرت دارد، بلکه به‌واسطه‌ی نظریه‌پردازی‌هایش درباره‌ی فمینیسم، عشق آزاد، ساختار خانواده و جایگاه زنان در جامعه‌ی سوسیالیستی نیز در حافظه‌ی تاریخی مانده است. روایت کتاب به‌صورت خطی و داستان‌پردازانه از دوران کودکی کولونتای در خانواده‌ای اشرافی در سن‌پترزبورگ آغاز می‌شود؛ جایی که نویسنده با نثری روان، مسیر گسستن او از طبقه‌ی خود و پیوستنش به جنبش انقلابی را تا فعالیت‌هایش در انقلاب ۱۹۰۵ دنبال می‌کند. دانکوس در ادامه، به تبعیدها، فعالیت‌های مخفی و دستگیری‌های کولونتای می‌پردازد و در نقطه‌ی اوج روایت، به سال ۱۹۱۷ می‌رسد؛ زمانی که او در کنار لنین وارد دولت بلشویکی شد و عنوان «کمیسر خلق» را به‌دست آورد؛ جایگاهی که در آن دوره برای یک زن در اروپا کم‌نظیر بود. بخش بعدی کتاب به فعالیت‌های کولونتای به‌عنوان دیپلمات و سفیر اختصاص دارد. او با تسلط به چندین زبان و قدرت سخنوری چشمگیرش، یکی از چهره‌های درخشان و تأثیرگذار در عرصه‌ی دیپلماسی شوروی شد. دانکوس دراین‌میان تنها به ابعاد سیاسی زندگی او بسنده نمی‌کند، بلکه نگاه انتقادی و تحلیلی خود را متوجه اندیشه‌های فمینیستی کولونتای می‌سازد. کولونتای از پیشگامان دفاع از حقوق زنان در روسیه بود؛ او برای حق رأی، حق طلاق، برابری دستمزد و بازاندیشی در نهاد خانواده تلاش کرد و اندیشه‌هایی رادیکال درباره‌ی فرزندپروری جمعی و استقلال اقتصادی زنان مطرح ساخت. مفهوم «عشق آزاد» که همواره با نام او گره خورده، در این زندگینامه نه به‌عنوان شعاری سطحی، بلکه به‌مثابه‌ی بخشی از یک پروژه‌ی فکری و اجتماعی برای رهایی زنان از محدودیت‌های فرهنگی و اقتصادی تبیین می‌شود. دانکوس همچنین بر توانایی بقا و سازگاری کولونتای در فضای پرتنش و خطرناک شوروی تأکید دارد. برخلاف بسیاری از هم‌رزمانش که قربانی پاکسازی‌های استالینی شدند، او توانست با اتکا به موقعیت دیپلماتیک و مهارت‌های فردی، تا پایان عمر فعال باقی بماند. بااین‌حال، نویسنده نشان می‌دهد که بهای این بقا سنگین بود: حاشیه‌نشینی سیاسی، انتقادهای پی‌درپی و کاهش تدریجی نفوذ در ساختار قدرت. در سطح محتوایی، کتاب بر سه محور اصلی استوار است: تلاقی فمینیسم و انقلاب، جسارت فردی کولونتای در برابر ساختار مردسالار و پیچیدگی شخصیت او به‌عنوان زنی میان اشرافیت، رادیکالیسم و زندگی شخصی پرآشوب. کارر دانکوس با پرهیز از تصویرسازی یک‌بعدی، تناقضات درونی کولونتای را نیز آشکار می‌سازد؛ از روابط عاشقانه‌ای که گاه موجب ناخشنودی لنین می‌شد تا چالش‌های او در نقش مادری و انضباط سیاسی‌ای که با حساسیت‌های انسانی‌اش در تضاد بود. از مهم‌ترین نقاط قوت این زندگینامه می‌توان به استفاده‌ی گسترده از اسناد تاریخی معتبر، نثر شیوا و پیوند موفق روایت تاریخی با لایه‌های روان‌شناختی اشاره کرد. «الکساندرا کولونتای» نه‌تنها اثری جذاب برای علاقه‌مندان تاریخ انقلاب روسیه است، بلکه برای خوانندگان دغدغه‌مند درباره‌ی تاریخ زنان و جنبش‌های فمینیستی نیز دیدگاهی تازه و الهام‌بخش فراهم می‌آورد. بااین‌همه، گستره‌ی وسیع مباحث موجب شده است که در برخی بخش‌ها، تحلیل‌های نظری کولونتای به‌اختصار بیان شود و گاه توجه نویسنده به نمادسازی از چهره‌ی او، از عمق برخی جنبه‌های سیاسی بکاهد. با وجود این، کتاب اثری مستند، پرشور و اندیشمندانه است که چهره‌ی زنی استثنایی را در میان یکی از پرتلاطم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر به تصویر می‌کشد. دانکوس با روایت زندگی و اندیشه‌های کولونتای، خواننده را به تأملی ژرف درباره‌ی ارتباط میان انقلاب، فمینیسم، سیاست و تجربه‌ی زیست شخصی فرا می‌خواند. «الکساندرا کولونتای» برای هر پژوهشگر یا خواننده‌ی علاقه‌مند به تاریخ روسیه، اندیشه‌ی فمینیستی و نقش زنان در تحولات سیاسی، اثری تاثیرگذار، ضروری و ماندگار است.