کتاب هویت ایرانی و زبان فارسی اثر شاهرخ مسکوب، انتشارات فرزان روز

کتاب «هویت ایرانی و زبان فارسی» اثری درخشان از «شاهرخ مسکوب» است که در آن، نویسنده با نگاهی ژرف و موشکافانه، احساس ملی ایرانی را واکاوی کرده و پیوند آن را با زبان فارسی در دوره‌های مختلف تاریخی ایران به‌دقت بررسی می‌کند. مسکوب در این اثر ارزشمند، تمرکز خود را بر سه گروه از اهل زبان معطوف کرده است: اهل دین، اهل دیوان و اهل عرفان. او رفتارهای زبانی این سه قشر را با رویکردی تحلیلی و با دقتی مثال‌زدنی زیر ذره‌بین می‌برد و با در نظر گرفتن حس ملی و نقش زبان در میان آنان، موقعیت سیاسی، اجتماعی و تاریخی هر گروه را تحلیل می‌کند. نویسنده در این مسیر، تأثیر هر یک از این عوامل را بر دگرگونی‌های زبان فارسی و بر شکل‌گیری هویت ایرانی آشکار می‌سازد. در فصل نخست کتاب «هویت ایرانی و زبان فارسی»، رابطه‌ی میان ملیت ایرانی، زبان و تاریخ مورد بررسی قرار می‌گیرد. مسکوب با نگاهی به گذشته، دوره‌های پیش و پس از اسلام را از منظر زبان، حس ملی، دین، شعر و نیز ارتباط حکومت‌های ایرانی با زبان فارسی تحلیل می‌کند. فصل دوم به پیوند میان اهل دیوان و نثر فارسی اختصاص دارد و نویسنده در این بخش، نگرش تاریخ‌نگاران ایرانی را نسبت به تاریخ‌نویسی و نقش زبان فارسی در این سنت فکری به تصویر می‌کشد. در فصل سوم، ارتباط میان اهل دین و نثر فارسی بررسی می‌شود و نویسنده به چگونگی تأثیر باورهای دینی بر زبان و بیان فارسی می‌پردازد. سرانجام، در فصل چهارم که واپسین فصل کتاب است، مسکوب به رابطه‌ی میان اهل عرفان و زبان فارسی می‌پردازد و با تمرکز بر زبان اسلام شریعت و اسلام طریقت، به نقد و تحلیل عمیقی از نقش زبان در تفکر عرفانی ایرانی دست می‌زند.