کتاب پرده آخر اثر ژیلبر سسبرن، ترجمه اصغر نوری، انتشارات نیلا

نمایشنامه‌ی «پرده‌ی آخر» اثر ژیلبر سسبرون، از نمونه‌های شاخص درام فرانسوی میانه‌ی قرن بیستم است؛ اثری کوتاه، فشرده و معناگرا که نخستین‌بار در سال ۱۹۶۱ در مجموعه‌ی Théâtre II منتشر شد. این مجموعه که شامل دو نمایشنامه‌ی دیگر با عنوان‌های «مرد تنها» و «فدره در کلمب» بود، توسط انتشارات رابرت لافونت به چاپ رسید و جایزه‌ی بزرگ هنر درام «انگین» را برای نویسنده به همراه داشت؛ جایزه‌ای که جایگاه سسبرون را به‌عنوان نمایشنامه‌نویسی انسان‌گرا و اخلاق‌محور تثبیت کرد. «پرده‌ی آخر» را باید در ادامه‌ی مسیر فکری سسبرون دانست؛ مسیری که به‌جای تأکید بر سیاست یا ایدئولوژی، بر مسئولیت فردی، وجدان انسانی و انتخاب اخلاقی در جهان معاصر تمرکز دارد. هرچند خلاصه‌ی دقیق و رسمی از طرح روایی این اثر به‌ندرت در منابع مرجع دیده می‌شود، اما جایگاه آن در میان دیگر آثار نمایشی نویسنده و بازتابش در اقتباس‌های بعدی، امکان تفسیر و ترسیم افق معنایی آن را فراهم می‌کند. این نمایشنامه به‌احتمال زیاد بر محور موقعیتی دراماتیک و فشرده بنا شده است؛ موقعیتی که در آن شخصیت محوری، معمولاً نویسنده، روشنفکر یا هنرمندی است که با قدرتی بیرونی رویارو می‌شود. این تقابل نه از طریق رویدادهای پرحادثه، بلکه از دل گفت‌وگویی تنش‌آلود، اخلاقی و عمیق شکل می‌گیرد؛ گفت‌وگویی که در آن مرز میان مقاومت و سازش، و بهای انتخاب فردی به چالش کشیده می‌شود. روایت «پرده‌ی آخر» بر لحظه‌ی تصمیم متمرکز است؛ لحظه‌ای که عنوان اثر، استعاره‌ای از پایان نه‌فقط یک نمایش، بلکه از نقطه‌ی بازگشت‌ناپذیر اخلاقی است. در سطح مضمونی، «پرده‌ی آخر» درگیر مسئله‌ی وجدان فردی در برابر اقتدار بیرونی است. سسبرون، با اندیشه‌ای ریشه‌دار در سنت کاتولیکی اما به‌دور از شعار، اخلاق را مجموعه‌ای از احکام خشک نمی‌بیند؛ بلکه آن را تجربه‌ای درونی، انسانی و پرخطر می‌داند. شخصیت اصلی نمایش، با پرسشی بنیادین روبه‌روست: آیا وفاداری به حقیقت شخصی، ارزش پرداخت هزینه‌ی اجتماعی یا حتی وجودی آن را دارد؟ این تضاد میان فرد و قدرت، به دوگانگی ساده‌ی خیر و شر فروکاسته نمی‌شود، بلکه در عرصه‌ای میان‌بودِ تردید، گفت‌وگو و امکان تحول به تصویر کشیده می‌شود. یکی از ویژگی‌های شاخص درام‌های سسبرون، تکیه‌ی آن‌ها بر گفت‌وگو به‌عنوان ابزار اصلی کنش است. در «پرده‌ی آخر» نیز گفت‌وگو جای عمل فیزیکی را می‌گیرد و کشمکش اصلی در سطح زبان، سکوت و مکث‌های معنادار شکل می‌گیرد. همین ویژگی سبک‌شناختی، اثر را به نمایشی کم‌پیرایه، فکری و متراکم بدل می‌کند که نیروی دراماتیک خود را از تنش‌های درونی و اخلاقی شخصیت‌ها می‌گیرد نه از پیچیدگی صحنه‌آرایی یا تعدد رخدادها. از منظر نقاط قوت، «پرده‌ی آخر» واجد غنایی اخلاقی و مفهومی است که امکان تداوم و بازخوانی در بسترهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی گوناگون را فراهم کرده است. با وجود این، محدودیت بزرگ اثر برای مخاطب امروزی، دسترسی دشوار به متن کامل و اطلاعات دقیق درباره‌ی ساختار، شخصیت‌ها و صحنه‌بندی آن است؛ عاملی که تحلیل‌گران را ناگزیر به تکیه بر قرائت‌های ثانویه و تطبیقی کرده است. در جمع‌بندی می‌توان گفت «پرده‌ی آخر» نمایش تصمیم است؛ لحظه‌ای که انسان ناچار می‌شود میان امنیت و حقیقت یکی را برگزیند. این اثر، با وجود کوتاهی و ایجاز، به سبب تمرکز بر وجدان، گفت‌وگو و مسئولیت فردی، جایگاهی برجسته در درام اخلاقی قرن بیستم دارد و نشان می‌دهد جهان نمایشی ژیلبر سسبرون هنوز هم می‌تواند با دغدغه‌های اخلاقی و انسانی زمانه‌ی ما هم‌صدا بماند.