کتاب اتوپیا اثر مارک استفن جندرسیک، ترجمه فرهاد بیگدلو، انتشارات مضامین

جهان بدون «آرمان» هیچ تفاوتی با جهنم ندارد؛ مردمی که اراده‌ای برای بهبود وضعیت خویش نداشته و به دنبال دستیابی به ایدئال نباشند، همچون مردگان زیسته و به مرور زمان هویت و خویشتن را فراموش می‌کنند. کتاب «اتوپیا (آرمان شهر)» اثری است که ما را با مفهوم آرمان‌شهرهایی مواجه می‌سازد که پس از گذر زمان، به ضدآرمان‌شهر یا دیستوپیا مبدل گشته‌اند. مارک استفن جندرسیک در این اثر با رویکردی جامع، به بررسی تأثیر متقابل فلسفه، ادبیات و سیاست بر یکدیگر پرداخته و تاریخچه شکل‌گیری ایده اتوپیا و چگونگی تلاش برای تحقق آرمان‌شهرها را به تفصیل شرح می‌دهد. واقعیت آن است که هیچ اتوپیایی در دنیای عینی وجود ندارد و این مفهوم تنها در ساحت داستان، رمان و خیال قابل تصور است؛ اگرچه می‌توان آرزوی دستیابی به چنین جهانی را در سر پروراند و برای آن تلاش کرد، اما تحقق عینی این رؤیا بر روی زمین محال و ناممکن است. این کتاب ترکیبی پژوهشی از تاریخ سیاسی کشورهایی است که با وعده رساندن شهروندان خود به بهشت روی زمین پدید آمدند، اما در نهایت چیزی جز برزخ یا حتی جهنم را خلق نکردند؛ حکومت‌هایی همچون آلمان نازی که با وعده تشکیل دنیایی بی‌عیب و نقص بر سر کار آمدند، اما نه تنها جهان را به جنگ کشیدند، بلکه با شکستی مفتضحانه از صحنه تاریخ محو شدند و اتوپیای ادعایی آنان به دیستوپایی وحشتناک تبدیل گردید. مارک استفن جندرسیک با مطالعه دقیق ادبیات کلاسیک و مدرن ملت‌ها، به بازگو کردن چیستی و تاریخچه اتوپیا، داستان‌های اتوپیایی و ضداتوپیایی، و چگونگی حرکت نظام‌های سیاسی به سمت دیستوپیا می‌پردازد. دنیای ما همان است که هست؛ جهانی چرک و سیاه با رگه‌هایی از خوشی زودگذر که در پایان متوجه می‌شویم آن خوشی‌ها واقعی نبوده و صرفاً توهمی بیش نبوده است. این کتاب سفری در زمان به قرن‌های گذشته است و ما را به ابتدای قرن شانزدهم می‌برد، جایی که برای نخستین بار واژه اتوپیا از قلم توماس مور بر کاغذ جاری شد؛ البته نویسنده مفهوم اتوپیا را بسیار قدیمی‌تر از قرن شانزدهم دانسته و ریشه این اندیشه و رؤیای ساخت یک اتوپیا را به دوران یونان باستان نسبت می‌دهد. یکی از برجسته‌ترین ایده‌های اتوپیا توسط افلاطون طرح شد که شهری ایدئال را ترسیم کرد که در آن میان شهروندان عدالت و مساوات جریان دارد و عقل بر آن حکم‌فرماست. همچنین کتاب‌های مقدس و آسمانی مانند تورات، انجیل و قرآن ویژگی‌هایی را برای اتوپیای مدنظر خود برشمرده و به انسان‌ها چنین مکانی را نوید داده‌اند؛ اما از همان قرن شانزدهم بود که ساخت اتوپیا از حالت ایده‌ای غیرقابل‌اجرا به شکل برنامه‌ای مدون و عملیاتی درآمد. برخی از ویژگی‌های اتوپیای طراحی شده توسط توماس مور در قرن شانزدهم شامل مواردی همچون لغو مالکیت خصوصی، اداره جمعی شهر، کشاورزی همگانی و محدود کردن ساعت کار کارگران به شش ساعت در روز بود. کتاب «اتوپیا (آرمان شهر)» مخاطبان را با آثار ادبی، فلسفی و تحقیقی گوناگونی آشنا می‌کند که در پی ایده‌پردازی برای خلق یک آرمان‌شهر یا ضد آرمان‌شهر بوده‌اند. برخی از این آثار، مانند داستان‌های هربرت جورج ولز، نسبت به آینده‌ای که اتوپیای تکنولوژی در پی تشکیل آن است خوش‌بین نیستند و او در رمان‌های تخیلی خود از خطرات آینده‌ای مملو از ربات و فناوری که احتمالا در انتظار ماست سخن می‌گوید. مارک استفن جندرسیک نظریات فلسفی مارکس و مارکسیسم را نمونه‌ای از یک نقشه طراحی شده برای تحقق یک جامعه آرمانی می‌داند و معتقد است با توجه به بحث‌های فلسفی و تاریخی موجود، مارکسیسم در پی مطالبه و تحقق غیرممکن‌هاست. نویسنده در فصلی مجزا به جزئیات اندیشه‌های مارکس و نقش آن در بسط و تحول مفهوم اتوپیا می‌پردازد و با نگاهی واقع‌بینانه اشاره می‌کند که دیستوپیا معمولاً از پیامدهای اتوپیا خواهد بود و برای آشنا کردن مخاطبان با این روند، مطالعه آثار نویسندگانی همچون جورج اورول را توصیه می‌کند.