کتاب وقتی چین بر جهان حکم می‌راند اثر مارتین ژاک، ترجمه رحیم تیموری، انتشارات اختران

کتاب «وقتی چین بر جهان حکم می‌راند» نخستین‌بار در سال ۲۰۰۹ منتشر شد؛ اثری جامع، بلندپروازانه و ساختارمند از مارتین ژاک، روزنامه‌نگار و پژوهشگر بریتانیایی که با نگاهی تیزبین و ذهنی نقاد، برداشت رایج از مدرنیته و نظم جهانی را دگرگون می‌کند. ژاک با جسارت فکری و اتکای بر دانش تاریخی و فرهنگی خود، تصویری بدیع از قدرت‌یابی چین و معنای آن برای آینده جهان ارائه می‌دهد. این کتاب گرچه روایتی داستانی از سرگذشت انسان‌ها نیست، اما بار سنگین تبیینی تاریخی، فرهنگی و ژئوپلیتیکی را بر دوش می‌کشد. پرسش محوری آن چنین است: چه رخ می‌دهد زمانی که چین، نه به‌عنوان کشوری در دل نظم غرب‌محور، بلکه به‌مثابه یک دولت-تمدن مستقل و ریشه‌دار، در مرکز ثقل جهان قرار گیرد؟ ژاک از همین نقطه آغاز می‌کند و مدرنیته را از نو تعریف می‌سازد. در بطن استدلال نویسنده، چالشی فکری عمیق نهفته است: تا امروز، مدرنیته هم‌معنای غربی‌شدن شناخته می‌شد، اما خیزش چین مفهوم تازه‌ای از «مدرنیته‌های متکثر» را به‌صحنه می‌آورد؛ مسیری که در آن دموکراسی لیبرال و ارزش‌های جهان‌شمول غرب دیگر تنها معیار پیشرفت نخواهند بود. چین، به‌زعم ژاک، هرگز شبیه غرب نخواهد شد، زیرا الگوی پیشرفت آن بر سنت‌های دیرینه، حاکمیت متمرکز و میراث تمدنی خاص خود استوار است. کتاب در سه لایه تحلیلی پیش می‌رود. در نخستین لایه، ژاک چین را به‌عنوان «دولت-تمدنی» معرفی می‌کند که پیوستگی تاریخی، نظام بوروکراتیک و احساس برتری فرهنگی‌اش آن را از سایر کشورها متمایز می‌سازد. در لایه دوم، او مفهوم مدرنیته را بازتعریف می‌کند و نشان می‌دهد که موفقیت اقتصادی، الزاماً به لیبرالیسم سیاسی منجر نمی‌شود؛ بلکه راه‌هایی بومی و متفاوت برای توسعه وجود دارد. در لایه سوم، نویسنده بازگشت یک نظم منطقه‌ای تازه را پیش‌بینی می‌کند، نظمی شبیه نظام خراج‌گذاری تاریخی چین که شرق آسیا و حتی فراتر از آن را در مدار فرهنگی و اقتصادی پکن بازآرایی می‌کند. ژاک تمام این مباحث را نه با زبانی خشک و دانشگاهی، بلکه با نثری پرحرارت و تحلیلی ژرف بیان می‌کند. او از داده‌های اقتصادی، روندهای تاریخی و تحلیل فرهنگی بهره می‌برد و در ویرایش دوم کتاب در سال ۲۰۱۲ نیز یافته‌های خود را روزآمد می‌سازد. محور کلی اثر بر این باور استوار است که صعود چین نقطه پایان سلطه بی‌چون‌وچرای غرب خواهد بود. جهان آینده، به‌جای نظم تک‌قطبی و غرب‌محور، شاهد زایش مدرنیته‌های رقیب و دگرگونی بنیادین در نهادهای بین‌المللی خواهد بود. این کتاب در روزگاری منتشر شد که بحران مالی ۲۰۰۸ نظم اقتصادی جهان را لرزانده و هم‌زمان رشد پرشتاب اقتصاد چین نگاه‌ها را به شرق معطوف کرده بود. انتشار اثر ژاک بحث‌های گسترده‌ای درباره آینده روابط جهانی، جایگاه تمدن‌ها و رقابت چین و آمریکا برانگیخت؛ مباحثی که امروز، با تشدید رقابت میان این دو قدرت، حتی اهمیت بیشتری یافته است. در پایان، «وقتی چین بر جهان حکم می‌راند» نه پیش‌گویی آینده‌ای تاریک است و نه ستایش‌نامه‌ای برای چین؛ بلکه دعوتی اندیشمندانه به نگریستن فراتر از عدسی محدود غرب‌محور است. ژاک می‌کوشد نشان دهد که ظهور چین، تقلیدی از غرب نیست، بلکه بازآفرینی مدلی تمدنی و متفاوت است؛ مدلی که ممکن است معنای قدرت، فرهنگ و حتی خودِ مدرنیته را به‌گونه‌ای بنیادین از نو تعریف کند.