کتاب سیاست اثر هانا آرنت، ترجمه فرهنگ رجایی، انتشارات نگارستان اندیشه

هانا آرنت از اصیل‌ترین و تأثیرگذارترین متفکران سیاسی قرن بیستم است که با نگاهی ژرف و انتقادی، نظریه‌ای از سیاست ارائه می‌دهد که از چارچوب‌های مرسوم فلسفه سیاسی فراتر می‌رود. آثار او، که در پیوندی عمیق با تاریخ، فلسفه و تجربه زیسته تمامیت‌خواهی شکل گرفته‌اند، به واکاوی ماهیت قدرت، اقتدار و کنش انسانی می‌پردازند. آرنت سیاست را صرفاً به حکمرانی یا اعمال قدرت تقلیل نمی‌دهد، بلکه آن را عرصه‌ای برای کنش جمعی، آزادی و بیان می‌داند. او در آثاری چون «ریشه‌های توتالیتاریسم»، «وضعیت انسانی» و «درباره انقلاب»، طرحی تازه از فلسفه سیاسی عرضه می‌کند که هم سنت‌های لیبرالی و مارکسیستی را به چالش می‌کشد و هم از نوعی سیاست مشارکتی دفاع می‌کند که بر کرامت و تکثر انسانی تأکید دارد. در اندیشه آرنت، سیاست در جوهر خود با «کنش» گره خورده است؛ کنشی که بیانگر توانایی انسان‌ها برای گردهم آمدن، گفتگو کردن و آفریدن واقعیت‌های نو است. برخلاف بسیاری از اندیشمندان که سیاست را به حکمرانی یا مبارزه اقتصادی فرو می‌کاهند، آرنت سیاست را صحنه‌ای می‌داند که در آن افراد با گفتار و کردار خویش ظاهر می‌شوند و آنچه را «ناتالیته» یا ظرفیت زایش امر نو می‌نامد، محقق می‌کنند. او در «وضعیت انسانی» این مفهوم را در کنار دو مقوله دیگر، «کار» و «ساختن»، قرار می‌دهد. کار با نیازهای زیستی و بقا پیوند دارد و ساختن با تولید اشیاء و ماندگاری، اما «کنش» عرصه‌ای از آزادی و پیش‌بینی‌ناپذیری می‌گشاید که امکان زندگی سیاسی اصیل را فراهم می‌سازد. برداشت آرنت از آزادی نیز از فردگرایی لیبرالی یا برداشت صرف از عدم مداخله دولت فراتر می‌رود. به نظر او، آزادی فقط در حوزه عمومی معنا دارد؛ جایی که شهروندان در گفت‌وگو، تصمیم‌گیری و کنش جمعی شرکت می‌کنند. الگوی او در این زمینه «پولیس» آتنِ باستان است؛ جایی که شهروندان با بحث و مشورت، جهان مشترک خود را می‌ساختند. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فکری آرنت تحلیل او از «توتالیتاریسم» است. او در «ریشه‌های توتالیتاریسم» نشان می‌دهد که نظام‌های نازی و استالینی، نوعی تازه از سلطه سیاسی را پدید آوردند که نه تنها بر خشونت، بلکه بر تخریب واقعیت و نابودی فردیت استوار است. بر خلاف استبدادهای سنتی که تنها بر سرکوب متکی بودند، توتالیتاریسم با خلق ایدئولوژی‌ای خودبسنده، توده‌ها را به عاملان اطاعت و انقیاد تبدیل می‌کند. نقد آرنت از تمامیت‌خواهی، به بحران گسترده‌تر مدرنیته نیز مربوط می‌شود. او نسبت به گسترش بوروکراسی، زوال مشارکت عمومی و عقب‌نشینی انسان مدرن به عرصه خصوصی هشدار می‌دهد؛ روندهایی که به باورش زمینه‌ساز اقتدارگرایی و ازخودبیگانگی سیاسی‌اند. در کتاب «آیشمن در اورشلیم»، آرنت مفهوم تأثیرگذار «ابتذال شر» را مطرح می‌کند. از دید او، شر همیشه حاصل نیت شیطانی نیست؛ بلکه می‌تواند نتیجه اطاعت کورکورانه و ناتوانی از تفکر انتقادی باشد. برداشت آرنت از «انقلاب» نیز متمایز است. او انقلاب آمریکا را به دلیل توانایی آن در ایجاد نهادهای سیاسی پایدار می‌ستاید، اما از انقلاب فرانسه انتقاد می‌کند، زیرا عدالت اجتماعی را بر آزادی سیاسی مقدم دانست و در نتیجه به خشونت و استبداد انجامید. آرنت به شدت از تمرکز قدرت و مفهوم «حاکمیت» بدبین است و در برابر آن از نوعی «دموکراسی شورایی» دفاع می‌کند؛ مدلی که در آن شهروندان در فرآیندهای خودگردانی مشارکت مستقیم دارند. در آثار متأخرش، به‌ویژه در «میان گذشته و آینده»، او بحران «اقتدار» در جهان مدرن را بررسی می‌کند. آرنت فروپاشی منابع سنتی اقتدار چون دین، سنت و سلطنت مطلقه را نشانه‌ای از بی‌ثباتی مدرن می‌داند و می‌کوشد شکل‌های تازه‌ای از مشروعیت را بر پایه مشارکت فعال شهروندان بازاندیشی کند. اندیشه سیاسی هانا آرنت همچنان کلیدی برای درک بحران‌های سیاسی و اجتماعی زمان ماست. او با تأکید بر اهمیت حوزه عمومی، شهروندی فعال و خطرات توتالیتاریسم، چارچوبی پویا برای تحلیل سیاست معاصر فراهم می‌آورد. اندیشه او مرز میان چپ و راست را درمی‌نوردد و ما را فرامی‌خواند که مفهوم آزادی، قدرت و مسئولیت جمعی را از نو بیاندیشیم. در عصر کنونی، که با بازخیزی اقتدارگرایی و فرسایش نهادهای دموکراتیک روبه‌رو هستیم، برداشت آرنت از سیاست به‌عنوان عرصه‌ای برای کنش، گفت‌وگو و نوآفرینی، دعوتی است به احیای دوباره حوزه عمومی و بازسازی بنیان‌های آزادی.