کتاب سفیران پاپ به دربار خانان مغول اثر ای‍گ‍ور دوراک‍ه وی‍ل‍ت‍س، ترجمه مسعود رجب نیا، انتشارات خوارزمی

کتاب «سفیران پاپ به دربار خانان مغول» نوشته‌ی ایگور دوراکه‌ویلتس، مغول‌شناس برجسته، پژوهشی تاریخی درباره‌ی یکی از شگفت‌انگیزترین مناسبات دیپلماتیک قرون وسطی است؛ دوره‌ای که کلیسای کاتولیک کوشید با بزرگ‌ترین امپراتوری زمینی تاریخ، یعنی امپراتوری مغول، ارتباط برقرار کند. این اثر که نخستین‌بار در سال ۱۹۷۱ منتشر شد، بر پایه‌ی منابع دست‌اول و سفرنامه‌های راهبان اروپایی، روایتگر سفرهای طولانی و مخاطره‌آمیز فرستادگان پاپ در سراسر اوراسیاست؛ سفرهایی که در سده‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی انجام گرفت. آغاز این مأموریت‌ها به سال ۱۲۴۱ و حمله‌ی مغولان به اروپای شرقی بازمی‌گردد؛ رویدادی که شوکی عمیق در دنیای مسیحیت پدید آورد و پاپ اینوسنت چهارم را واداشت تا برای شناخت این قدرت ناشناخته و شاید مهار آن، هیئت‌هایی دیپلماتیک به دربار خان بزرگ اعزام کند. در این مأموریت‌ها راهبان فرقه‌های فرانسیسکن و دومینیکن، از جمله ژان دو پلان کارپینی، ویلیام روبروک و ژان مونتکور وینور، نقش محوری داشتند. آنان هزاران کیلومتر از دشت‌های پهناور اوراسیا را پیمودند تا به مراکز قدرت مغولی چون قراقوروم و بعدها خان‌بالیق برسند. هدف ظاهری این سفرها دعوت خان‌های مغول به آیین مسیحیت و ایجاد نوعی اتحاد مذهبی یا سیاسی بود که بتواند تهدید مغولان علیه اروپا را مهار کند. با این حال، مأموریت آنان تنها جنبه‌ی مذهبی نداشت. این راهبان در عمل به گزارش‌گران و گردآورندگان اطلاعات بدل شدند و موظف بودند درباره‌ی سازمان نظامی و ساختار سیاسی مغولان، جغرافیای آسیای مرکزی و ویژگی‌های فرهنگی جوامعی که در مسیرشان با آن روبه‌رو می‌شدند، گزارش‌هایی دقیق تهیه کنند. یکی از مهم‌ترین نکاتی که دوراکه‌ویلتس در این پژوهش برجسته می‌کند، رویارویی دو جهان‌بینی سراسر متفاوت است. در جهان مسیحی قرون وسطی، پاپ اقتداری الهی و جهانی برای خود قائل بود و همه‌ی فرمانروایان را موظف به پذیرش برتری او می‌دانست. در سوی دیگر، خان بزرگ مغول مشروعیت خود را از فرمان الهی «تِنگری» گرفته و خویش را مأمور آسمان برای فرمانروایی بر جهان می‌پنداشت. این تضاد بنیادی سبب می‌شد هر پیام دیپلماتیک به بن‌بستی ناگزیر بینجامد. فرستادگان پاپ در پی پذیرش مسیحیت یا مشارکت سیاسی بودند، در حالی‌که پاسخ مغولان معمولاً دعوتی معکوس به اطاعت از خان بزرگ بود. به همین دلیل، گفت‌وگو میان دو طرف از آغاز بر پایه‌ی سوءتفاهمی ژرف شکل گرفت. با وجود ناکامی مأموریت‌ها در دستیابی به اتحاد سیاسی یا مذهبی، سفرهای فرستادگان پاپ پیامدهای مهمی برای اروپا داشت. گزارش‌های آنان نخستین تصویر واقعی از دنیای شرق و آسیا را به اروپاییان ارائه داد. پیش از آن، بسیاری از مردم اروپا سرزمین‌های شرقی را دنیایی افسانه‌ای می‌انگاشتند که در آن پادشاهان اسطوره‌ای و موجودات خیالی می‌زیند. اما نوشته‌های دقیق و واقع‌گرایانه‌ی روبروک و کارپینی این تصویر را دگرگون کرد و تصویری روشن از جامعه‌ی مغولی، تساهل دینی در دربار خان‌ها و نظم پیچیده‌ی اداری و نظامی امپراتوری مغول ارائه داد. این متون در حقیقت از نخستین آثار مردم‌نگارانه‌ی اروپایی درباره‌ی آسیای مرکزی به شمار می‌آیند. از ویژگی‌های برجسته‌ی کتاب دوراکه‌ویلتس، آمیزش جذاب روایت سفرنامه‌ای با تحلیل‌های عمیق تاریخی است. نویسنده با تکیه بر دانش گسترده‌ی خود در زبان‌ها و فرهنگ مغولی، توانسته متون لاتینی راهبان را در بستر حقیقی تاریخی و فرهنگی‌شان تفسیر کند. با این حال، محدودیت اصلی اثر به زمان انتشار آن بازمی‌گردد؛ زیرا برخی یافته‌های تازه در زمینه‌ی باستان‌شناسی و مطالعات اوراسیایی پس از آن دوره، در کتاب بازتاب نیافته است. افزون بر آن، روایت تا اندازه‌ای ناگزیر از دیدگاهی اروپایی شکل گرفته، چرا که منابع اصلی همان گزارش‌های راهبان مسیحی‌اند. در مجموع، کتاب «سفیران پاپ به دربار خانان مغول» تصویری زنده و مستند از لحظه‌ای تاریخی ارائه می‌دهد که طی آن، دو جهان بزرگ ـ اروپای مسیحی و امپراتوری مغول ـ برای نخستین بار به‌طور مستقیم با یکدیگر روبه‌رو شدند. هرچند این برخورد به اتحاد سیاسی نیانجامید، اما دریچه‌ای تازه به سوی شناخت متقابل گشود و افق جغرافیایی و فرهنگی اروپاییان را به‌گونه‌ای ماندگار گسترش داد.