کتاب پدر اثر فلوریان زلر، ترجمه لیلی مظفری، انتشارات یکشنبه

نمایشنامه «پدر» اثر فلوریان زلر، نخستین‌بار در سپتامبر سال ۲۰۱۲ در تئاتر Hébertot پاریس با بازی درخشان رابرت هیرش روی صحنه رفت و در سال ۲۰۱۴ برنده جایزه مولیر برای بهترین نمایشنامه شد. این اثر تک‌پرده‌ای و کم‌حجم با بهره‌گیری از ساختاری پاره‌پاره، مبهم و گمراه‌کننده، فروپاشی ذهن در بستر زوال عقل را نه‌فقط به تصویر، بلکه به تجربه‌ای ملموس و درونی بدل می‌سازد. «پدر» در ژانر درام روان‌شناختی و تراژدی کمدی تاریک جای می‌گیرد و با تلفیق رئالیسم احساسی و نوآوری‌های فرمی، به تجربه‌ای نمایشی منحصربه‌فرد دست می‌یابد. لحن نمایش میان طنز تلخ، ترس آرام و سردرگمی عاطفی در حرکت است. صحنه‌پردازی سیال، قطعات کوتاه و پرش‌های مکرر زمانی و مکانی، همراه با موتیف‌های تکرارشونده، تماشاگر را به فضای ذهنی ناپایدار شخصیت اصلی می‌کشاند؛ گویی روایت، از درون ذهن بیمار شکل می‌گیرد و در هر لحظه زاویه‌ای تازه و لغزان می‌یابد. آندره، پیرمردی مغرور و سالخورده، در آپارتمانی در پاریس زندگی می‌کند — یا شاید فقط چنین می‌پندارد. با جابه‌جایی مبلمان، ناپدید شدن ساعت مچی و تغییر ظاهر یا نام اطرافیانش از جمله دخترش آن، مراقبان و شوهر احتمالی‌اش، تماشاگر نیز به اعماق حافظه‌ی شکسته‌ی آندره کشیده می‌شود. زمان و مکان در این جهان بی‌ثبات است و آنچه برای آندره واقعیت به نظر می‌رسد، از دید دیگران تنها توهمی گذراست. نمایش به‌جای توصیف زوال عقل، آن را عینیت می‌بخشد؛ به‌گونه‌ای‌که تماشاگر نیز در میان سرگیجه‌ی بیمارانه گرفتار می‌شود و توان تمایز میان خیال و واقعیت را از دست می‌دهد. مضامین اصلی اثر شامل بحران هویت، شکنندگی حافظه، فرسایش عزت‌نفس در پیری و پیچیدگی روابط خانوادگی است. زلر زوال عقل را نه صرفاً فروکاست شناخت، بلکه فروپاشی بنیان‌های ادراک واقعیت و اعتماد میان انسان و دیگران می‌بیند. تلاش آندره برای حفظ اقتدار و کنترل در برابر زوال تدریجی و بی‌رحمانه‌ی ذهن، حالتی عمیقاً تراژیک می‌یابد. در این میان، آن — دختر وفادار اما درگیر — میان احساس وظیفه، مراقبت و نیاز به استقلال خویش گرفتار است. دیگر شخصیت‌ها، از جمله مراقب و داماد احتمالی، به چهره‌هایی مبهم، ناپایدار و گاه تهدیدآمیز بدل می‌شوند. شخصیت‌پردازی در «پدر» کاملاً تابع ذهن آشفته‌ی آندره است؛ اوست که دیگران را تعریف می‌کند و به همین دلیل، هویت شخصیت‌های پیرامون او پیوسته دگرگون می‌شود. آندره در جایگاه شخصیتی محوری، همزمان خشن و آسیب‌پذیر، سردرگم و مصرّ بر تسلط است؛ ترکیبی انسانی و چندبعدی که تصویری درخشان از زیستن با زوال عقل ارائه می‌دهد. این نمایشنامه در اجراهای بین‌المللی با تحسین گسترده مواجه شد. نسخه انگلیسی آن جایزه اولیویه بهترین بازیگر مرد را برای کنت کرانهام در سال ۲۰۱۶ به همراه داشت و فرانک لانگلا نیز در اجرای برادوی برای همین نقش، جایزه تونی را دریافت کرد. منتقدان، «پدر» را اثری جسورانه و تأثیرگذار دانستند که از احساس‌گرایی اغراق‌آمیز پرهیز می‌کند و با ترفندهای صحنه‌ای — از جمله حذف تدریجی اشیاء — استعاره‌هایی از فروپاشی حافظه می‌سازد. روزنامه گاردین در نقدی نوشت که این نمایش، مخاطب را در دل جنون می‌نشاند. در مجموع، «پدر» از برجسته‌ترین و خلاقانه‌ترین نمایشنامه‌های معاصر درباره پیری، بیماری زوال عقل و فروپاشی هویت است. زلر به‌جای آن‌که از زوال عقل سخن بگوید، آن را چون تجربه‌ای زیسته و نمایشی به تصویر می‌کشد؛ تجربه‌ای تکان‌دهنده که مخاطب را همدست گیجی و اندوه آندره می‌سازد. این اثر برای علاقه‌مندان به روان‌شناسی، دوستداران تئاتر مدرن و کسانی که با مسئله‌ی پیری و حافظه در خانواده‌ی خود درگیرند، تجربه‌ای ماندگار و فراموش‌نشدنی به شمار می‌رود.