کتاب ترامواپژوهی اثر کیوان شعبانی مقدم، انتشارات کرگدن

کتاب «ترامواپژوهی» به کوشش و نگارش کیوان شعبانی‌مقدم، یکی از جدی‌ترین تلاش‌های مکتوب برای بررسی جوانب گوناگون معمایی به‌ظاهر ساده اما بسیار عمیق در فلسفه اخلاق است. نویسنده در این اثر مسئله‌ای را واکاوی می‌کند که در محافل دانشگاهی با عنوان «مسئله تراموا» شناخته می‌شود و ریشه در نظریات فیلسوفانی چون فیلیپا فوت دارد. ماجرا از این قرار است که واگنی از کنترل خارج شده و به سوی پنج کارگر در مسیر خود پیش می‌رود؛ کارگرانی که امکان گریز ندارند. در این وضعیت شما به‌عنوان ناظر، بر سر یک دو راهی اخلاقی قرار می‌گیرید: اگر اهرمی را بکشید، مسیر واگن عوض می‌شود و در عوض، تنها یک نفر در مسیر جدید قربانی خواهد شد. شعبانی‌مقدم نشان می‌دهد که این پرسش صرفاً یک تمرین ذهنی نیست، بلکه سنگ‌بنای بسیاری از قضاوت‌های انسانی در شرایط بحرانی است. او با زبانی روان و ساختاری منظم، خواننده را به سفری در عمق وجدان، عقلانیت و احساس مسئولیت می‌برد تا دریابد چرا تشخیص «کار درست» تا این اندازه دشوار و گاه متناقض جلوه می‌کند. کتاب بر تضاد دو مکتب مهم اخلاقی، یعنی فایده‌گرایی و وظیفه‌گرایی، تمرکز دارد. از نگاه فایده‌گرایی که نتیجه عمل را ملاک درستی می‌داند، کشیدن اهرم برای نجات جان افراد بیشتر کاری موجه است. اما در سوی دیگر، دیدگاه وظیفه‌گرایانه بر این باور است که کشتن مستقیم حتی یک انسان بی‌گناه، تحت هر شرایطی، غیراخلاقی است. نویسنده با طرح نسخه‌های متنوعی از این آزمایش، مانند سناریوی «هل دادن یک فرد از روی پل برای توقف تراموا»، مخاطب را با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو می‌کند. یکی از بخش‌های جذاب کتاب، تحلیل تفاوت واکنش انسان‌ها در دو موقعیت مختلف است: چرا بیشتر مردم تغییر مسیر ریل را می‌پذیرند، اما هل دادن مستقیم یک نفر را عملی جنایتکارانه می‌دانند؟ نویسنده با نگاهی دقیق به ریشه‌های روان‌شناسی و شهودهای اخلاقی، نشان می‌دهد ذهن انسان چگونه میان «کشتن» و «اجازه دادن به مرگ» تمایز قائل می‌شود. به این ترتیب، کتاب «ترامواپژوهی» بازتابی از این واقعیت است که نظام اخلاقی ما زیر تأثیر عواطف، ساختارهای عصبی و شرایط زیستی شکل می‌گیرد. فراتر از بحث‌های نظری، نویسنده پیوند میان این معمای کلاسیک و چالش‌های اخلاقی دنیای مدرن را نیز بررسی می‌کند. او نشان می‌دهد که همان مسئله تراموا اکنون در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با هوش مصنوعی و خودروهای خودران تکرار می‌شود؛ جایی که مهندسان باید انتخاب کنند: آیا ماشین باید جان سرنشین را حفظ کند یا جان عابران پیاده را؟ افزون بر این، شعبانی‌مقدم به حوزه‌هایی چون اخلاق پزشکی و تخصیص منابع محدود در دوران بحران‌هایی مانند همه‌گیری‌ها نیز می‌پردازد. این اثر با وجود حجم اندکش، محتوایی غنی و چندوجهی دارد و پیوندی میان علوم اعصاب، زیست‌شناسی تکاملی و جامعه‌شناسی برقرار می‌کند تا به پرسشی اساسی پاسخ دهد: چگونه فرایند تکامل حس عدالت‌خواهی و اخلاق را در وجود انسان نهادینه کرده است؟ «ترامواپژوهی» کتابی است برای همه کسانی که می‌خواهند سازوکار تصمیم‌گیری در موقعیت‌های حساس زندگی را بهتر بشناسند. کیوان شعبانی‌مقدم در این اثر توانسته است مسئله‌ای پیچیده در فلسفه اخلاق را با بیانی ساده، تحلیلی و در عین حال تخصصی عرضه کند. این کتاب با رویکردی بی‌طرفانه، خواننده را به تفکر نقادانه فرامی‌خواند و او را وادار می‌کند تا فراتر از پیش‌داوری‌ها و کلیشه‌های ذهنی به قضاوت‌های خود بنگرد. بهره‌گیری از مثال‌های تاریخی و پیوند دادن آن‌ها با نظریه‌های انتزاعی، سبب شده متن از فضای خشک آکادمیک فاصله بگیرد و برای علاقه‌مندان حوزه‌های گوناگون جذابیت بیشتری پیدا کند. «ترامواپژوهی» نه‌فقط راهنمایی نظری برای دانشجویان فلسفه و روان‌شناسی است، بلکه منبعی ارزشمند برای هر فردی است که در موقعیت‌های اجتماعی، اداری یا حقوقی با دوگانگی‌های اخلاقی روبه‌رو می‌شود و به‌دنبال روشن‌بینی و بصیرت بیشتر در تصمیم‌گیری‌های انسانی است.