کتاب مکان‌های دیگر اثر هارولد پینتر، ترجمه امیرمحمد طهانی، انتشارات یکشنبه

مجموعه‌ی نمایشی «مکان‌های دیگر» نوشته‌ی هارولد پینتر، که در سال ۱۳۶۱ میلادی (۱۹۸۲) منتشر و اجرا شد، نمونه‌ای برجسته از دوران پختگی این نمایشنامه‌نویس بزرگ بریتانیایی است. پینتر، یکی از چهره‌های اصلی تئاتر مدرن و از مهم‌ترین نمایندگان درام ابزورد، در این مجموعه با بهره‌گیری از حداقل عناصر نمایشی—از جمله دیالوگ‌های کوتاه، سکوت‌های طولانی و موقعیت‌های ظاهراً ساده—به کاوش در ژرف‌ترین لایه‌های تجربه‌ی انسانی می‌پردازد. سه نمایشنامه‌ی کوتاه این مجموعه، با وجود تفاوت در روایت و فضا، همگی به پرسش‌های مشترکی درباره‌ی حافظه، زمان، انزوا و شکست ارتباط میان انسان‌ها می‌پردازند. عنوان مجموعه، «جاهای دیگر»، استعاره‌ای از فضاهای روانی و وجودی شخصیت‌هاست؛ مکان‌هایی که در آن‌ها فاصله میان انسان‌ها به گونه‌ای دردناک و ملموس آشکار می‌شود. نخستین نمایشنامه، «یک نوع آلاسکا» (A Kind of Alaska)، از کتاب «بیداری‌ها» نوشته‌ی الیور ساکس الهام گرفته است. داستان درباره‌ی زنی به نام دبوراست که پس از بیست‌ونه سال از حالتی شبیه کُما، ناشی از بیماری خواب، بیدار می‌شود. بدن او متعلق به زنی میانسال است، اما ذهن و حافظه‌اش همچنان در لحظه‌ای از نوجوانی متوقف مانده است. بیداری دبورا نه رهایی بلکه رویارویی دردناک با گذر زمان است؛ او درمی‌یابد که سال‌های جوانی‌اش از میان رفته، عزیزانش پیر شده‌اند یا دیگر وجود ندارند و جهان اطرافش دگرگون شده است. در این نمایشنامه، پینتر زمان را نه به عنوان جریانی خطی، بلکه همچون تجربه‌ای ذهنی و بی‌رحم به تصویر می‌کشد؛ تجربه‌ای که انسان را در لحظه‌ای منجمد و سپس ناگهانی با واقعیت از دست رفتن سال‌ها روبه‌رو می‌سازد. نمایشنامه‌ی دوم، «ایستگاه ویکتوریا» (Victoria Station)، در ظاهر ساده‌ترین اثر مجموعه است، اما در عمق خود فضایی وهم‌آلود و دلهره‌آور دارد. داستان از گفت‌وگویی رادیویی میان یک کنترل‌چی تاکسی‌رانی و راننده‌ای با شماره‌ی ۲۷۴ شکل می‌گیرد. راننده در مکانی تاریک و نامشخص متوقف شده و از حرکت خودداری می‌کند. او می‌گوید مسافری در صندلی عقب دارد که حضورش مبهم و رازآلود است. این گفت‌وگو به‌تدریج از یک مکالمه‌ی کاری معمولی به نوعی بن‌بست ارتباطی تبدیل می‌شود؛ جایی که دستورها و پرسش‌ها هیچ‌گاه به درکی واقعی منجر نمی‌گردند. این وضعیت یادآور یکی از مضمون‌های دائمی آثار پینتر است: جایی که زبان، به جای ایجاد ارتباط، به ابزاری برای تأخیر، گریز و پنهان کردن حقیقت بدل می‌شود. سومین نمایشنامه‌ی مجموعه، «صداهای خانوادگی» (Family Voices)، که در اصل برای رادیو نوشته شده، از نظر ساختار کاملاً متفاوت است. این اثر از مونولوگ‌هایی در قالب نامه‌هایی میان یک پسر جوان، مادرش و صدای پدر درگذشته‌شان تشکیل می‌شود. نامه‌ها هرگز به مقصد نمی‌رسند و هر شخصیت در فضای ذهنی و عاطفی خود منزوی می‌ماند. روایت‌ها گاه با هم تلاقی پیدا می‌کنند و گاه کاملاً از هم جدا می‌شوند، به‌گونه‌ای که مرز میان واقعیت، خاطره و خیال از میان می‌رود. نتیجه، فضایی است که در آن خانواده‌—که باید نماد صمیمیت و ارتباط باشد—به مجموعه‌ای از صداهای جداافتاده تبدیل می‌شود. در سراسر مجموعه‌ی «مکان‌های دیگر»، ویژگی شاخص سبک پینتر، یعنی مکث‌ها و سکوت‌های پینتری، نقش محوری دارد. در آثار او، آنچه گفته نمی‌شود اغلب از کلمات بیان‌شده اهمیت بیشتری دارد. سکوت‌ها حامل اضطراب، سردرگمی و فاصله‌های عاطفی‌اند و مخاطب را وادار می‌کنند معنای پنهان در پس گفت‌وگوها را دریابد. در مجموع، «مکان‌های دیگر» تصویری فشرده اما ژرف از وضعیت انسان در جهان مدرن ارائه می‌دهد؛ جهانی که در آن حافظه شکننده است، زمان بی‌رحمانه می‌گذرد و زبان، به‌جای پل ارتباط، گاه نشانه‌ای از فاصله و تنهایی می‌شود. این مجموعه نمونه‌ای درخشان از مهارت بی‌نظیر هارولد پینتر در خلق درامی مینیمالیستی اما از نظر روان‌شناختی بسیار عمیق است؛ آثاری که با کمترین عناصر، بیشترین تأثیر عاطفی و فلسفی را بر مخاطب می‌گذارند.