کتاب یک نسل اثر بوخدان چسکو، ترجمه احمد ضابطی جهرمی، انتشارات نیلوفر

فیلمنامه‌ی «یک نسل» (Pokolenie) که بوهدان چسکو آن را در سال ۱۳۳۰ (۱۹۵۱ میلادی) به‌طور مستقیم از رمان خود اقتباس کرد، روایتی دراماتیک از بلوغ سیاسی و انسانی نسلی است که در بستر ورشوی اشغال‌شده‌ی سال ۱۳۲۱ (۱۹۴۲) شکل می‌گیرد. این اثر، سرگذشت گروهی از جوانان لهستانی را دنبال می‌کند که از زیستن در حاشیه‌ی فقر، ناامنی و بی‌ثباتی، به سوی مشارکت فعال در مقاومت مسلحانه سوق داده می‌شوند. از آن‌جا که رمان اصلی ریشه‌ای زندگی‌نامه‌ای داشت، حضور مستقیم چسکو در نگارش فیلمنامه باعث شد تجربه‌های زیسته و دغدغه‌های شخصی او درباره‌ی رادیکالیزه‌شدن جوانان و شکل‌گیری آگاهی طبقاتی، بی‌واسطه به زبان سینما منتقل شود و در مرکز روایت باقی بماند. در کانون این فیلمنامه، دگرگونی تدریجی استاخ مازور قرار دارد؛ نوجوانی بی‌قرار که در فقر و حاشیه‌نشینی رشد کرده و در آغاز، جنگ و اشغال را بیشتر به‌مثابه پس‌زمینه‌ای ناگزیر برای بقا تجربه می‌کند تا مسئله‌ای سیاسی. زندگی استاخ که با دزدی‌های کوچک، بی‌هدفی و نوعی بی‌تفاوتی خام همراه است، با ورود او به کارگاه مبلمان‌سازی وابسته به مقامات اشغالگر آلمانی مسیر تازه‌ای می‌یابد. این کارگاه، به بستری روایی تبدیل می‌شود که از طریق گفت‌وگوها و روابط روزمره، مخاطب را به دنیای شبکه‌ی زیرزمینی کمونیستی نزدیک می‌کند؛ شبکه‌ای که چهره‌هایی چون سکولا و به‌ویژه دوروتا، حامل ایدئولوژی و آگاهی سیاسی آن هستند. پیوستن تدریجی استاخ به مقاومت، قوسی روایی را رقم می‌زند که از فردگرایی غریزی به کنش جمعی آگاهانه می‌رسد؛ مسیری که هم بازتاب تجربه‌ی شخصی نویسنده است و هم با گفتمان اجتماعی و سیاسی سینمای لهستان پس از جنگ هم‌خوانی دارد. فیلمنامه آگاهانه عناصر عاطفی و بین‌فردی را در دل بیداری سیاسی می‌نشاند. رابطه‌ی میان استاخ و دوروتا بُعدی انسانی‌تر و صمیمانه‌تر به روایت می‌بخشد؛ پیوندی که در برابر خشونت و خطر فزاینده‌ی مقاومت، فضایی از تردید، امید و احساس را خلق می‌کند. این رابطه نشان می‌دهد که انتخاب سیاسی شخصیت‌ها فقط برآمده از فشار ایدئولوژیک نیست، بلکه ریشه در احساسات، وابستگی‌ها و ترس‌های انسانی دارد. در کنار این خط داستانی، شخصیت یاسیو کرون نیز با مسیری متفاوت بر غنای معنایی روایت می‌افزاید. او از تردید و بی‌میلی آغاز می‌کند و واکنش ویژه‌اش به اشغال و مبارزه، تنوع پاسخ‌های فردی به شرایط تاریخی مشترک را نمایان می‌سازد. با این حال، فیلمنامه‌ی «یک نسل» آشکارا زیر تأثیر الزامات سیاسی و محدودیت‌های زمانی خود نوشته شده است. سینمای لهستان در اوایل دهه‌ی ۱۳۳۰ ناگزیر در چارچوب رئالیسم سوسیالیستی فعالیت می‌کرد؛ از همین رو، روایت بر نقش پارتیزان‌های کمونیست به‌عنوان نیروی اصلی و قهرمان مقاومت تأکید دارد، در حالی که سایر شاخه‌های جنبش زیرزمینی لهستان – به‌ویژه گروه‌های ملی‌گرا – کم‌رنگ یا حذف شده‌اند. این جهت‌گیری ایدئولوژیک، نه‌تنها گذر فیلمنامه از سد سانسور دولتی را ممکن ساخت، بلکه آن را با روایت رسمی مقاومت پرولتاریایی هماهنگ کرد. از نظر ساختاری، «یک نسل» آمیزه‌ای از واقع‌گرایی اجتماعی الهام‌گرفته از نئورئالیسم ایتالیایی و اوج‌های دراماتیک سنجیده است. صحنه‌های آغازین با تمرکز بر زندگی روزمره، فقر و خشونت خاموش در ورشوی اشغالی، حس فرسایش و ابتذال ناشی از جنگ را القا می‌کنند. در ادامه، کنش‌ها از زیست منفعل به سمت خرابکاری، رویارویی مستقیم و پذیرش خطر پیش می‌روند و در نهایت به لحظاتی نمادین می‌رسند که انتقال تجربه و مسئولیت از نسلی به نسل دیگر را به تصویر می‌کشند؛ تصاویری که مفهوم تداوم مبارزه و سرنوشت جمعی را تثبیت می‌کنند. در مجموع، فیلمنامه‌ی «یک نسل» را می‌توان هم‌زمان در قالب یک درام جنگی سیاسی و روایتی تأثیرگذار از بلوغ دید. اقتباس بوهدان چسکو ضمن حفظ ریشه‌های شخصی و تجربی رمان، خود را با الزامات ایدئولوژیک دوران هماهنگ می‌کند و متنی می‌آفریند که نه‌تنها بازتاب‌دهنده‌ی مقطعی خاص از تاریخ لهستان است، بلکه به‌عنوان نقطه‌ی آغاز سه‌گانه‌ی جنگی آندژی وایدا، جایگاهی تعیین‌کننده در تاریخ سینمای لهستان دارد؛ روایتی از نسلی که در دل اشغال و مقاومت، معنا و هویت خویش را می‌یابد.