کتاب فلسفه سیاسی و خدای ابراهیم اثر توماس ال. پنگل، ترجمه زانیار ابراهیمی، انتشارات هرمس

کتاب «فلسفه سیاسی و خدای ابراهیم» نوشته توماس ال. پنگل، نخستین‌بار در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳ میلادی) منتشر شد. این اثر در حوزه فلسفه سیاسی و الهیات سیاسی جای می‌گیرد و تلاشی است جدی برای بازگشودن گفت‌وگویی دیرزمانی فراموش‌شده میان عقل فلسفی و ایمان کتاب مقدس، به‌ویژه در بستر روایت‌های سفر پیدایش. پنگل با تکیه بر سنت‌های تفسیری یهودی، مسیحی و اسلامی و بهره‌گیری از میراث فلسفه سیاسی غرب، نشان می‌دهد که متن مقدس نه‌تنها موضوعی برای نقد عقل‌گرایی مدرن است، بلکه خود منبعی عمیق برای طرح پرسش‌های بنیادین درباره عدالت، اقتدار و نظم سیاسی به شمار می‌آید. ساختار کتاب مبتنی بر فصل‌های اصلی سفر پیدایش است: آفرینش، هبوط، عهد با ابراهیم و در نهایت، صحنه اوج قربانی اسحاق. پنگل از خلال این روایت‌ها به استخراج مفاهیمی چون قدرت مطلق الهی، ماهیت خیر و شر، مسئولیت انسان و الزام به اطاعت می‌پردازد. او در فصل‌هایی همچون «روایت دوگانه از خلقت»، «خلقت و معنای قدرت مطلق الهی» و «خلقت و معنای خیر و شر» کوشیده است نشان دهد که این متون از همان آغاز با پرسش‌هایی دست‌به‌گریبان‌اند که نه‌فقط دینی، بلکه ژرفاً سیاسی و اخلاقی نیز هستند. نقطه عطف تحلیل پنگل در فصل‌های مربوط به ابراهیم و ماجرای قربانی اسحاق نمود می‌یابد؛ جایی که او در گفت‌وگو با سنت کی‌یرکگوری، به پرسش از حدود عقل در برابر فرمان الهی می‌پردازد و این تعارض را در مرکز تأمل خود قرار می‌دهد. پنگل اندیشه خویش را بر چهار محور اصلی استوار می‌سازد: نخست، تنش میان ایمان و عقل که آن را نه مخرب، بلکه سازنده می‌داند، زیرا هر یک دیگری را به چالش می‌کشد و تعالی می‌بخشد. دوم، مسئله اطاعت در برابر استقلال اخلاقی، که اوج آن در داستان ابراهیم و اسحاق جلوه‌گر می‌شود. سوم، خاستگاه نظم سیاسی که پنگل آن را در امتداد رابطه میان خلقت، عهد و عدالت الهی جست‌وجو می‌کند. و چهارم، نقد عقل‌گرایی مدرن، به‌ویژه گرایشی که می‌کوشد کتاب مقدس را در محدوده عقل مدرن محصور کند و بدین‌سان ابعاد بنیادین تجربه انسانی مانند وحی، فرمان و اطاعت را نادیده می‌گیرد. از نظر دامنه و ژرفای فلسفی، این کتاب اثری چشمگیر و پرمایه است. پنگل با بهره‌گیری از اندیشه‌های متفکرانی چون میمونیدس، آگوستین، اسپینوزا و هگل، تصویری چندلایه از نسبت میان عقل و ایمان ترسیم می‌کند. او نشان می‌دهد که فلسفه سیاسی مدرن، با همه دستاوردهای خود، بخشی از حقیقت انسانی را فرو می‌نهد و چرا بازگشت به سنت‌های ایمانی می‌تواند درک تازه‌ای از عدالت، اخلاق و سیاست فراهم سازد. با این‌همه، کتاب خالی از دشواری و محدودیت نیست. از یک سو، سطح زبان و استدلال در آن بالاست و خواننده‌ای آشنا با مبانی فلسفه و الهیات را مفروض می‌گیرد. از سوی دیگر، موضع فکری پنگل گاه مبهم می‌نماید؛ او در عین تأیید نیروی ایمان کتاب مقدس، عقل را نیز در مقام داوری می‌نشاند، بی‌آنکه راه‌حلی نهایی ارائه دهد. افزون بر این، شماری از منتقدان معتقدند که او در نقد عقل‌گرایی مدرن، گاه جانب انصاف را از دست می‌دهد و دستاوردهای آن را کمتر از واقع ارزیابی می‌کند. با وجود این نقدها، «فلسفه سیاسی و خدای ابراهیم» اثری تأمل‌برانگیز و اثرگذار است که خوانندگان را به بازاندیشی درباره خاستگاه اخلاق، عدالت و نظم سیاسی از منظر نسبت عقل و ایمان فرامی‌خواند. ارزش این اثر در ارائه پاسخ‌های قطعی نیست، بلکه در آشکار ساختن تنش‌ها و پرسش‌هایی است که در قلب سنت‌های ابراهیمی و فرهنگ غربی حضور مداوم دارند. پنگل در نهایت، چشم‌اندازی می‌گشاید که در آن ایمان و عقل نه در تعارضی مطلق، بلکه در گفت‌وگویی پویـا، زنده و سازنده با یکدیگر قرار می‌گیرند؛ گفت‌وگویی که می‌تواند درک انسان از سیاست، عدالت و معنای زندگی را ژرف‌تر سازد.