کتاب بربر نجیب اثر بهومیل هرابال، ترجمه الهام ربیعی، انتشارات فرمهر

کتاب «بربر نجیب» اثر یادواره‌ای و نیمه‌زندگینامه‌ای نویسنده‌ی نامدار چک، بهومیل هرابال، دریچه‌ای متفاوت به دنیای زیست هنری در اروپای شرقی می‌گشاید. این کتاب برخلاف آثار داستانی و انتزاعیِ هرابال، ادای دینی است صمیمی، تأثیرگذار و در عین حال تکان‌دهنده به زندگی و مرگ صمیمی‌ترین دوست او، «ولادیمیر بودینک». بودینک، هنرمند گرافیک و بنیان‌گذار مکتب هنری «انفجارگرایی»، در فضای سنگین و خفقان‌آور دهه‌ی ۱۳۳۰ میلادی (۱۹۵۰) در پراگ، با نگاهی شوریده و روش‌هایی خام اما بی‌پروا به خلق آثار هنری می‌پرداخت. هرابال با انتخاب عنوان پارادوکسیکال «بربر نجیب»، تضاد میان رفتار زمخت و روح حساسِ این هنرمند را تصویر می‌کند؛ انسانی که بیرون از چارچوب‌های رسمی جامعه‌ی کمونیستی زندگی می‌کرد، اما تمام هستی خود را وقف خلاقیت و آفرینش خالص نمود. این اثر با نثری سرشار از جزئیات و تصویرسازی‌های زنده، خواننده را به لایه‌های پنهان شهر پراگ می‌برد؛ شهری که در آن، هنر نه در گالری‌های لوکس بلکه در میان ضایعات آهن، کارگاه‌های متروکه و غبار خیابان‌ها زاده می‌شد. در «بربر نجیب»، مثلثی فکری میان سه شخصیت کلیدی ـ هرابال، بودینک و «ایگون بوندو» ـ شکل می‌گیرد که بازتابی از جریان روشنفکری زیرزمینی در چکسلواکی پیشین است. هرابال در نقش مشاهده‌گری دقیق و شاعرانه، جنون مقدس بودینک را روایت می‌کند؛ هنرمندی که با ابزارهای صنعتی، همچون مته و چکش، بر سطح فلز می‌نوشت و باور داشت هنر باید از حصار نخبگان بیرون آید و در دل مردم جاری شود. در سوی دیگر، ایگون بوندو به عنوان شاعری فیلسوف‌مشرب و منتقد، بُعد نظری و سیاسی این حلقه‌ی هنری را قوت می‌بخشد. هرابال در این کتاب از سبک روایی ویژه‌ی خود، موسوم به «پالی‌باکینگ»، بهره می‌گیرد؛ شیوه‌ای که در آن مکالمات بلند و تأملات فلسفی، با طنزی تلخ و نگاهی شاعرانه به اشیای روزمره درهم می‌آمیزند. در این ساختار، شخصیت‌ها در دل تاریکی واقعیت‌های سیاسی، از طریق پرگویی‌های شورمندانه و کشف زیبایی در زباله‌ها، به معنایی انسانی و متعالی از زندگی دست می‌یابند. اهمیت تاریخی و ادبی «بربر نجیب» در آن است که پاسخی روشن به پرسشی بنیادین درباره‌ی ماهیت هنر و مقاومت فردی ارائه می‌دهد. هرابال نشان می‌دهد خلاقیت چگونه می‌تواند در محیط‌های بسته و سرکوبگر، راهی برای رهایی و نجات انسان باشد. با اینکه کتاب پس از مرگ تراژیک بودینک نگاشته شده است، لحن آن بیش از آنکه سوگوارانه باشد، سرزنده، الهام‌بخش و تحسین‌گر است. نویسنده با زبانی ظریف و تصویری پرقدرت، فقر و زشتی فیزیکی را با شکوه نبوغ هنری درمی‌آمیزد تا نشان دهد فرهنگ و خرد، حتی در تاریک‌ترین زیرزمین‌های پراگ نیز راه بقا می‌یابند. مطالعه‌ی «بربر نجیب» فرصتی است برای درک ریشه‌های واقعی الهامات هرابال در آثاری چون «تنهایی پرهیاهو» و شناخت سیمای هنرمندی که زیست او تجسمی بود از طغیان در برابر ابتذال، بوروکراسی و خاموشی خلاقیت.