کتاب بصره و نقش آن در تحولات قرن اول هجری اثر سیدامیر حسینی، انتشارات شرکت چاپ و نشر بین الملل

مولف این اثر، پس از بررسی اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران در دوران ساسانی و آغاز اسلام، به تحلیل ساختار و مناسبات قبایل در شهر بصره پرداخته است. او در ادامه، وضعیت بصره را در عصر خلفای راشدین ترسیم کرده و به شرح فتوحات، کارگزاران و فرمانروایان آن دوران می‌پردازد. سپس حکومت بصره در دوره‌های خلفای اموی، زبیری و مروانی را بررسی کرده و در پایان، اوضاع علمی و فرهنگی این شهر را تحلیل می‌کند. مولف در این بخش، مکاتب علمی و چهره‌های برجسته علمی و فرهنگی بصره را معرفی و جایگاه علمی این شهر را مورد ارزیابی قرار داده است. اهمیت این اثر در آن است که با تحلیل دقیق رویدادهای تاریخی شرق خلافت اسلامی، به‌ویژه درباره بصره به‌عنوان یکی از شهرهای مهم تأسیس‌شده در مسیر فتوحات ایران، تصویری روشن از تحولات آن دوره ارائه می‌دهد. در این کتاب، موقعیت و نقش بصره در منازعات سیاسی و نظامی قرن نخست هجری، به‌ویژه از سال ۳۰ هجری تا پایان عصر امویان، به‌صورت مستند و تحلیلی بررسی شده است. مولف، مطالب کتاب را در پنج بخش تنظیم کرده است: بخش نخست، با عنوان «فتح عراق و بنای شهر بصره»، به اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران ساسانی اشاره دارد و سپس به آغاز فتوحات اسلامی و تأسیس شهر بصره می‌پردازد. بخش دوم، به ساختار اجتماعی و مذهبی بصره اختصاص دارد. در این بخش، روابط و نظام‌های اجتماعی قبایل مهاجر به بصره و نیز مناسبات میان عرب‌ها و غیرعرب‌ها تحلیل شده است. بخش سوم، مهم‌ترین بخش کتاب است و به بررسی اوضاع سیاسی و نظامی بصره می‌پردازد. این بخش شامل چهار فصل است: در فصل نخست، بصره در عصر خلفای راشدین بررسی می‌شود؛ فصل دوم به وضعیت این شهر در دوره خلفای اموی اختصاص دارد؛ در فصل سوم، بصره در دوره خلافت زبیریان مطالعه شده است و فصل چهارم به حکومت مروانیان می‌پردازد که تا پایان دولت بنی‌امیه ادامه دارد. بخش چهارم به اوضاع علمی بصره مربوط است و خود شامل دو فصل می‌شود: در فصل نخست، به مکاتب علمی بصره پرداخته شده و در فصل دوم، مشاهیر ساکن این شهر از جمله اصحاب، قرّاء و سایر شخصیت‌های برجسته علمی و فرهنگی معرفی شده‌اند. در بخش پنجم و پایانی کتاب، مولف به معرفی مسجد جامع بصره، اماکن مقدس و مقابر مشهور این شهر می‌پردازد و جایگاه تاریخی و مذهبی آن‌ها را مورد توجه قرار می‌دهد.